- شناخت گاز

الف- خصوصیات گازها

کلیه گازها سیال هستند برعکس جامدات که شکل خاصی دارند، گازها شکل خاصی ندارند واجبارا به شکل مظروف خود درمی آیند.

گازها اکثرا مانند هوا بی رنگ وبی بو وبی طعم هستند. کلیه گازها قابل تراکم شدن وفشرده شدن می باشند. درصورتی که مایعات وجامدات قابل متراکم شدن نیستند.

گازها با یکدیگر به راحتی و آسانی مخلوط می شوند و به همین علت که هیچ گاز خالصی درطبیعیت یافت نمی شود درصورتی که مایعات وجامدات به آسانی مخلوط نشده تحت شرایط خاصی مخلوط می شوند.

به علت مخلوط پذیری شدید تفکیک گازها از یکدیگر معمولا به مراتب مشکل تر و پرخرج تر از تفکیک مایعات وجامدات از یکدیگر هستند.

بعضی از گازها قابلیت سوختن دارند درصورتی که اکثریت گازها متاسفانه از این خاصیت انرژی زا محرومند.

گازهائی که قابلیت سوختن دارند بنام گازهای سوختنی معروفند که عبارتند از :

هیدروژن H2 . هیدروسولفاید H2S اما عمده ترین وفراوان ترین گازهای سوختنی موجود در طبیعت گازهای هیدروکربنی از گروه آلکانها  می باشند . این گازها ماده اصلی ومورد بحث منابع امروزی گاز را تشکیل می دهند.

ب - گازهای سوختی ومزیت آن برسوخت های جامد ومایع

گازهای سوختنی به طوری که ازنامشان معلوم است آن دسته از گازها هستند که قابلیت سوختن ونتیجتاً تولید انرژی دارند.

گازهای سوختنی برخلاف جامدات ومایعات سوختی با سرعت فوق العاده ای آتش می گیرند و در طول سوختن برخلاف جامدات سوختی (مثلا زغال سنگ یا چوب) نه تنها تولید بوهای زننده نمی کنند، بلکه نه دوده ایجاد می کنند که باعث سیاه شده محل سوخت شود ونه پس از سوختن خاکستر وسایر مواد زاید باقی می گذارند.

گازهای سوختی به سهولت درجه حرارتی بالاتر از 3500 درجه فارنهایت (1927 درجه سانتی گراد) ایجاد می کنند. تولید چنین درجه حرارتی ازعهده سوخت های مایع وجامد به این سهولت ساخته نیست.

گازهای سوختی درفضای کوچکی (مثلا یک مشعل کوچک اجاق گاز) مقدار فوق العاده زیادی از آنرا می توان درهر ثانیه سوزاند، مایعات وجامدات به فضای سوختی به مراتب بیش ازاین احتیاج دارند که بتوانند همان میزان انرژی حرارتی را تولید می کنند.

گازهای سوختی نیازی به محل انبار ویا اشغال مکان به اندازه ای که مایعات وجامدات نیازمند آن هستند نیست.

حمل ونقل گازهای سوختی به راحتی انجام می گیرند، با هزینه ای به مراتب کمتر از حمل ونقل جامدات ومایعات حتی در پاره ای مواقع بدون نیاز به پمپاژ وصرف هزینه ای ازاین بابت درلوله ها جریان می یابد وازمرکز تولید بدون وقفه و دخالت دست تا مراکز مصرف منتقل می شود در صورتیکه جامدات و مایعات با صرف هزینه بیشتر و چندین بار باید دست به دست شود تا بدست مصرف کننده برسد.

ج - گاز طبیعی درایران و مختصری ازتاریخ آن

گازطبیعی برای مردم آسیا پدیده ای ناشناخته و تازه نبوده است. چینی ها از ادوار بسیار قدیم با تعبیه کانال های زیرزمینی ازمراکز سطحی گاز به معابد استفاده نموده و موجب اعجاب وتحسین مردمی عادی  می شده اند.

استفاده از گازطبیعی درایران به ادوار بسیار کهن و قدیم برمیگردد. ایرانیان نه تنها از آن استفاده می کرده اند بلکه از خاصیت های آن نیز با اطلاع بوده اند. نمونه هائی از آن را در اتشکده های زرتشتیان می توان مشاهده نمود وحتی شاعر عارف ایران مولوی نیز دراشعارش از گاز طبیعی بنام نفخ شررزا نام برده است. و در تاریخ بارها مشاهده شده است که ایرانیان درجنگ ها از ماده ای به نام بیتوم که از مشتقات نفت بوده است برعلیه دشمنان ومهاجمان استفاده کرده اند بعنوان نمونه هائی چند در زیرذ کر می گردد.

داریوش درمحل گلدوان زیر دیوار ضخیم شهر دالانی احداث کرده بود که بطور منظم از چوپ اندوه به بیتوم پر شده و به صورتی ساخته شده که پی دیوار را ازاین چوب ها تشکیل می دادند تا در موقع بروز خطر چوب هارا آتش زده وبه این ترتیب سدی درمقابل مهاجم قرار دهد. در زمان شاهپور دوم در نبرد با رومیان برگ های گیاه مخصوصی را به روغن آغشته کرده ومایه دیگری به نام نفتا به آن اضافه می کردند. آنگاه تیرهای خود را به آن آلوده کرده وپس از آتش زدن بسوی دشمن رها می کردند. این تیرها به هرکجا که می رسید آتش می گرفت ومی سوزاند. هم چنین ایرانیان درموقع دفاع از قلعه پترا در قفقاز به کمک نفت سوزان رومی ها را راندند.

- منشا گاز

زمین شناسان ودانشمندان معتقدند که گازطبیعی مانند نفت خام بوجود آمده است بدین ترتیب که سنگ های متشکله پوسته زمین را دو دسته بزرگ تشکیل می دهند.

الف - سنگ های آذرین که به صورت گداخته از اعماق زمین خارج شده و پس از سرد شدن به صورت فعلی باقی مانده اند.

ب - سنگ های رسوبی که توسط باران و جریان رودخانه ها بداخل دریاها رانده شده وطی سال های متمادی طبقه طبقه روی هم انباشته شده و براثر فشار طبقات متراکم گشته اند.

امروزه اکثر دانشمندان معتقدند که نفت ، باقی مانده حیوانات و نباتاتی ذره بینی به نام پلانکتون است که اجساد آنها درلابلای رسوبات گفته شده دربالا باقی مانده و سپس براثر فشار و حرارت و فعل وانفعالات شیمیائی به نفت و گاز بدل شده ومیان خلل و فرج برخی از لایه های زمین محبوس مانده اند.

دراین لایه های منفذ دار آب و نفت و گاز با هم جای گرفته است. منتها به ترتیب وزن مخصوص آنها آب که از همه سنگین تر است در زیر و نفت وگاز در بالای آن.

مهمترین ترکیب گاز طبیعی متان است که بیش از 80 درصد و در بعضی منابع تا 97 درصد کلی گاز را تشکیل می دهد.

متان ساده ترین ترکیب آلی است که ازیک اتم هیدروژن تشکیل شده است . (CH4) این ترکیب سر دسته هیدروکربورهای  اشباع شده است.

مواد نفتی اصولا از دو عنصر کربن وهیدروژن ترکیب شده وبه همین دلیل مواد هیدروکربوری نامیده می شوند که بنا به نسبت ترکیب کربن وهیدروژن دارای خواص متفاوت هستند بعضی خیلی سبک بوده وبه صورت گاز می باشند و برخی مایع و پاره ای کاملا جامد هستند مانند آسفالت وقیر.

 

 

انواع گاز

گازهای سوختی برحسب مبدا تولید ونوع آن به گروههای زیر تقسیم    می شوند.

الف - گاز طبیعی

گازی است که به طور طبیعی وجود دارد، گاز مذکور درعمق 300 تا 1000 متری از سطح زمین درلابه لای خلل وفرج های عمق زمین وجود دارد. که دارای فشاری برابر PSI 5000 می باشد.

گاز با همین فشار از پالایشگاه های تصفیه گاز عبور کرده و پس از طی کردن لوله های گاز به طول چند صد کیلومتر به مراکز مصرف درداخل اجاق گاز می رسد بدون صرف هزینه های برای انتقال و پمپاژ آن .

گاز طبیعی معمولا دارای ناخالصی های است که عمده ترین آنها عبارتند از : آب هیدروژن سولفاید - دی اکسید کربن - ازت - نفت وغیره که این ناخالصی ها در پالایشگاه گاز تصفیه می شوند.

ب - گاز همراه یا وابسته

این نوع گاز وابسته و یا همراه نفت خام است. واین گازی است که همراه نفت خام ازچاه نفت خارج شده واز نفت خام تفکیک می گردد، مانند گازهای حوزه آغاجاری درجنوب.

ج- گاز مایع

ترکیب شده از پروپان و بوتان و ایزو بوتان که مایع است و توسط تانکر حمل در کپسول های کوچک تر جهت مصارف خانگی مورد استفاده قرار می گیرند و توسط کشتی نیز صادر می گردد. گاز مایع را از جدا کردن پروپان وبوتان موجود در گاز طبیعی بدست می آید وهم چنین به عنوان یکی از محصولات جنبی پالایشگاه نفت نیز تولید می گردد.

د- گاز ساخته شده

گازی است که از زغال سنگ مواد نفتی سوخت های مایع، یا جامد حیوانی یا گیاهی تولید می گردد . درایران تاسیساتی جهت ساختن این نوع گاز وجود ندارد. این نوع گاز معمولا درکشورهائی که دارای معادن ذغال سنگ  فراوان باشند ومعادن نفت و گاز کافی ندارند تولید وتوزیع   می گردد.

ه- گاز ترش

گازی است که همراه آن گازهای اسید مانند Co2 , H2S وجود دارد. به علت ایجاد خورندگی درلوله ها و تاسیسات گازی ومراکز مصرف توسط اسیدهای فوق درپالایشگاه های گاز ترش تصفیه می گردد.

گازهای اسیدی فوق الذکر مهم ترین ضایعات یا فضولات یا محصولات جنبی پالایشگاه گاز است که از نظر محیط زیست نمی توان آن را به هوا یا دریا وارد کرد، که آنرا در پالایشگاه طی فرایندی پرهزینه تبدیل به گوگرد می نمایند.

گازی است که همراه آن گازهای اسیدی Co2 , H2S وجود ندارد و نیازی به پالایشگاه ندارد. واگر مایعات دیگری همراه آن باشد پس ازجدا سازی آنها جهت مصرف به خطوط لوله انتقال می یابد.

- موارد استفاده از گازطبیعی

الف - استفاده از گازجهت مرغوبیت فرآورده های نفتی

مواد نفتی موجود در طبیعت دارای ناخالصی هائی چند است مانند ترکیبات ازته گوگردی واکسیژن می باشد که باعث پائین آمدن کیفیت فرآورده های نفتی می گردد.

گاز طبیعی را با بخار آب مخلوط نموده دراثرحرارت ودرمجاورت کاتالیزور شکل آنرا تبدیل به گاز کربنیک وهیدروژن می نماید، سپس ترکیبات اکسیژنه - ازت وگوگردی موجود در نفت خام را درمجاورت کاتالیست وهیدروژن حاصله از گاز طبیعی تبدیل به آب و آمونیاک وهیدروژن سولفوره نموده از نفت خام جدا می نمایند و به این ترتیب اولا به مرغوبیت ودر نتیجه بهای نفت خام افزوده می گردد. ثانیا ازهیدروژن سولفوره حاصله برای تهیه گوگرد به مقدار وسیعی استفاده می نمایند.

ب - استفاده در تامین انرژی صنایع

گاز به صورت تامین کننده عمده انرژی در صنایع درآمده است درایران انرژی غالب صنایع با گاز تامین می شود که این خود بیش از 75% تولید پالایشگاههای گاز می باشد.

ج- استفاده درسوخت واحدهای خانگی وتجاری

این ماده انرژی زا رفته رفته جایگزین انواع مواد نفتی مورد مصرف و سایر سوخت ها خواهد شد که در ضمن سهولت عمل برای مصرف کننده مرغوبیت آن نسبت به سایر مواد انرژی زا آلودگی هوا را به مراتب کمتر و به حداقل ممکن خواهند رساند.

د- سوزاندن

فرآورده مفیدی که درحال حاضر از سوزاندن گاز طبیعی می توان به دست آورد دوده است که از طریق احتراق ناقص حاصل می شود که در ساختن مرکب رنگ و به ویژه لاستیک اتومبیل بکار می رود که ارزش اقتصادی چندانی ندارد.

ه- استفاده درصنعت وصنایع پتروشیمی

درصنعت می توان با استفاده از فرآیندهایی از قبیل تجزیه حرارتی یا کاتا لیستی ، پلی مریزاسیون، الکیلاسیون هیدروژناسیون ، سولفوراسیون وغیره گاز طبیعی را درمواد خام برای ساختن الیاف مصنوعی ، لاستیک مصنوعی ، مواد پلاستیکی رنگ های پلاستیکی کوره های ازته وبسیاری مواد شیمیائی دیگر تبدیل کرد.

   درحقیقت تکنولوژی امروزی با جابه جا کردن اتم های اصلی کربن و هیدروژن و حذف واضافه کردن عناصری از قبیل اکسیژن ازت ،    هالوژن ها وگوگرد قادر است هزاران گونه ماده شیمیایی که دارای خاصیت های فیزیکی وشیمائی گوناگون اند بسازد.

بطورکلی می توان گفت که قسمت عمده نیازهای فراوان صنایع به وسیله مواد ومصالح بدست آمده از گاز طبیعی که پایه اصلی صنعت پتروشیمی ست تامین خواهد شد.

و - استفاده در صنایع کشاورزی

1- کودهای شیمیائی : مخلوط گاز طبیعی وبخارآب درمجاورت کاتالیزور نیکل هیدروژن تولید می کند که ماده اولیه برای تهیه کودهای شیمیائی است .

2- جلوگیری از سرما زدگی: با استفاده از اشعه مادون قرمز ناشی از شعله های کوتاه گاز در باغات ومزارع به راحتی می توان درختان را از سرما زدگی نجات داد.

3- تولید انرژی : از گاز طبیعی می توان انرژی تولید کرد واز انرژی تولید شده برای راه انداختن پمپ ها استفاده نمود واز آبهای زیرزمینی جهت آبیاری مزارع استفاده نمود.

شناخت گاز طبیعی

الف - ترکیبات گاز طبیعی

گاز طبیعی که عمدتا از گاز متان CH4 تشکیل می شود مانند هر ماده دیگری دارای ده ها خصوصیت فیزیکی و شیمیایی می باشد اما از آنجا که بحث ما در زمینه ایمنی است لذا دراینجا صرفا به آن دسته ازخواص گاز طبیعی می پردازیم که از نظر ایمنی اهمیت بیشتری دارند.

سایر اجزاء تشکیل دهنده گاز طبیعی، گازهای اتان، پروپان وبوتان و ئیدروکربورهای سنگین تر می باشند. دراین میان گاز اتان در گاز برخی از میادین درصد قابل ملاحظه ای ( تا حدود 10 درصد یا کمی بالاتر ) را تشکیل می دهد حال آنکه گازهای سنگین تر اجزای بسیار کوچکی را در ترکیب گاز طبیعی شامل می گردند. هم چنین عناصری از قبیل N2 , Co2 , H2 S نیز همراه گازطبیعی یافت می شوند و بالاخره آب همیشه با گاز طبیعی که از مخازن استخراج میگردد همراه است.

در پالایشگاه ها و واحدهای نم زدایی، ترکیبات مزاحم که سبب پائین آوردن ارزش حرارتی گاز شده، و مشکلاتی درانتقال ومصرف گاز بوجود می آورند را از گاز طبیعی تفکیک وگازشیرین وخشک به خطوط انتقال تحویل می شود.

ب - خصوصیات مهم گاز طبیعی

دریک تعریف جامع می توان گفت که گازطبیعی ماده ای است بیرنگ ، بی بو، سبکتر از هوا که با شعله آبی می سوزد.

البته وقتی می گوئیم گازطبیعی بی رنگ است منظور غلظتهای پائین آن بوده وهنگامی است که گاز طبیعی از محل نشت درهوا پراکنده  می شود ولی تحت فشار وهنگامیکه درحجم زیاد از لوله های تخلیه خارج می شود. رنگ آبی ملایمی را در گاز فشرده می توان تشخیص داد .درمورد بوی گاز نیز باید دانست که گاز در غلظت های پائین فاقد بوی مشخص است ولی در غلظت های بالای 5 درصد بوی کامل خانواده ئیدروکربورها درمورد گاز طبیعی نیز قابل تشخیص می باشد.

ج- چگالی گازطبیعی

چگالی گاز متان 55/0 است ولی با توجه به ترکیبات سنگین تر همراه گاز طبیعی چگالی آن می تواند به حدود 65/0- 6/0 نیز برسد. بنابراین گازطبیعی از هوا سبکتر بوده ودرصورت نشت از خطوط لوله یا سایر اجزا شبکه های گاز ویا لوله کشی وسایل گاز سوز درمنازل به سمت بالا حرکت می کند ودرمکانهای مسقف قسمت اعظم گاز نشت شده در زیر سقف تجمع می کند، اما سبکتر بودن گازطبیعی باعث نمی گردد که همه گاز نشت یافته از یک محل به سمت بالا برود بلکه بخشی از گاز نیز به خصوص درصورتیکه عناصر تشکیل دهنده هوا با آن اختلاط کامل پیدا کنند همراه هوا به اطراف نیز پراکنده می شود وچون غلظت های پائین گاز درهوا خطرناکتر است قابلیت انفجار دراطراف محل نشت نیز وجود دارد.

د- سوختن گاز طبیعی

گاز طبیعی در صورتیکه کاملا خشک وفاقد مواد زائد باشد وهوای کافی به آن برسد با شعله آبی می سوزد ودرغیر این صورت شعله های قرمز، نارنجی، زرد ویا سبز حاصل خواهد شد.

ه- ارزش حرارتی گازطبیعی

هر متر مکعب گازطبیعی 10000 کیلوکالری ارزش حرارتی دارد اما این مقدار اسمی است وارزش حرارتی دقیق گاز طبیعی هر میدان گازی تابع ترکیبات آن بوده وبه طورکلی هرچه درصد متان درگاز طبیعی بیشتر باشد ارزش حرارتی آن پائین ترمی باشد.

و - قابلیت اشتعال گاز طبیعی

گازهای قابل اشتعال وهوا در نسبتهای معینی ازاختلاط قابلیت سوختن دارند ودرسایر نسبتهای اختلاط نمی توانند با یکدیگر ترکیب شده وایجاد اشتعال ویا انفجار بنمایند.

قابلیت اشتعال گاز طبیعی نیز فقط درمحدوده خاصی از نسبتهای اختلاط با هوا اتفاق می افتد که این محدوده قابلیت اشتعال می نامند. مرز پایین این محدوده را حد پایین اشتعال یا LEL ومقدار بالای این محدوده را حد بالای اشتعال یا U.E.L می نامند.

حد پایین اشتعال گاز طبیعی 5% وحد بالای آن 15% می باشد. بهترین حالت برای اشتعال گازطبیعی نسبت به 10% گاز درهوا می باشد. که همان نسبتی است که در فرمول ترکیب متان واکسیژن هوا دیده می شود.

CH4 + 2O2               Co2 + 2H2O + 10000 kcal /m3  

همان طور که واکنش فوق نشان می دهد یک حجم متان برای سوخت کامل نیاز به دو حجم اکسیژن دارد وبا توجه به اینکه یک حجم اکسیژن تقریبا در 5 حجم هوا موجود است. بنابراین می توان گفت که یک حجم متان نیاز به 10 حجم هوا دارد که تقریبا  همان نسبت یک به 10 یا ده درصد است. البته برای سوختن کامل معمولا نیاز به 20 الی 30 درصد هوای اضافی داریم ولی در انفجارات هرچه به نسبت 10 درصد گاز در هوا نزدیکتر باشیم انرژی حاصل انفجار بیشتر است .

 

گاز

فرمول ملکولی

چگالی نسبت به هوا

چگالی مایع

حدود اشتعال(%)

دمای احتراق

درجه (C)

دمای شعله(C)

پائین

بالا

متان

اتان

پروپان

بوتان

CH4

C2H6

C3H8

C4H10

 

55/0

04/1

56/1

05/2

25/0

4/0

51/0

58/0

5

3

2

9/1

 

15

5/12

5/9

4/8

595

515

470

365

 

1875

1895

1925

1950

 

هیدروکربنها ترکیبات شیمیایی هستند که از اتمهای هیدروژن و کربن (H و C) تشکیل شده است و تعداد بسیار زیادی از انواع ترکیبات آنها وجود دارد. هریک از این ترکیبات از به هم پیوستن تعداد معینی اتم کربن و اتم هیدروژن ساخته می شود که تشکیل یک گاز سوختی معین را می دهد. برای نمونه بخش اعظم طبیعی را متان CH4 تشکیل می دهد. متان دارای یک اتم کربن می باشد که به چهار اتم هیدروژن پیوسته است.

وجود تعداد بیشتر اتم کربن و هیدروژن در یک سوخت باعث می گردد که آن گاز سوخت به هنگام سوختن گرمای بیشتری ایجاد کند.

گاز طبیعی گازی است بی رنگ و بی بو تشکیل شده از مواد زیر که قبل از توزیع آن به نقاط مصرف مواد بودار کننده ای به آن می افزایند تا به کمک آن بتوان نشت گاز را تشخیص داد این مواد دارای بوئی شبیه به بوی سیر می باشد که بیشتر مردم این بو را به عنوان بوی گاز شناخته اند.

نام این ماده بودار کننده اتیل مرکپتان می باشد با فرمول شیمیایی CH2-SH (مواد تشکیل دهنده گاز طبیعی)

پالایش گاز

هنگام استخراج گاز ممکن است مایعاتی از قبیل نفت، آب، آب نمک و... با آن همراه باشد در بعضی از مخازن علاوه بر مایعات مقداری هیدروژن سولفوره H2 S و گاز کربنیک نیز همراه گاز طبیعی می باشد که این نوع گاز را اصطلاحا گاز ترش می نامند لذا گاز را پس از استخراج به پالایشگاه هدایت می کنند و در طی مراحلی عمل نم زدایی و جدا کردن هیدروکربنهای سنگین را انجام می دهند سپس در واحد شیرین سازی مقدار مواد اسیدی موجود در آن را تا حد مجاز پایین می آورند و جهت نم زدایی یا رطوبت زدائی آن از مواد جاذب الرطوبه مانند دی اتیلن گلیکول و تری اتیلن گلیکول و.... استفاده می شود.

شیرین سازی

همانطور که قبلا ذکر شد شیرین سازی گاز نیز عملی است که در پالایشگاه انجام می گیرد برای شیرین سازی گاز از موادی که جاذب هیدروژن سولفوره H2 S و گاز کربنیک CO2 هستند استفاده می شود متداولترین مواد مورد استفاده عبارتند از انواع آمین ها که به صورت مایع مورد استفاده قرار می گیرند.

(ارزش حرارتی)

ارزش حرارتی (گرمایی) یک گاز مقدار حرارتی است که در اثر سوختن کامل یک متر مکعب آن گاز ایجاد می گردد ارزش حرارتی گاز طبیعی بین 8400 تا 10200 کیلو کالری در متر مکعب می باشد.

شبکه های گازرسانی

گاز از اعماق زمین با فشاری نزدیک به  خارج می گردد و پس از کنترل فشار وارد پالایشگاه شده و پس از تصفیه و عملیات بر روی آن با فشاری حدود  وارد شبکه تغذیه می گردد و چون این مقدار فشار جهت مصرف بسیار زیاد می باشد تا به مرحله مصرف کننده برسد توسط ایستگاههای ذیل فشار را تقلیل می دهند.

CGS

ایستگاه تقلیل فشار اصلی شهر فشار ورودی  

فشار خروجی

پس از این کاهش گاز وارده شبکه توزیع شده

TBS

ایستگاه تقلیل فشار مرز شهری فشار ورودی

فشار خروجی

پس از این کاهش کار وارد خطوط شبکه توزیع می گردد سپس جهت مصارف خانگی از طریق انشعابات فرعی وارد R رگلاتور گردیده که فشار را به  تقلیل می دهد و در اختیار مصرف کننده می گذارد که جهت واحدهای صنعتی ایستگاه RS ایستگاه تقلیل فشار صنعتی این وظیفه کاهش را با فشار مورد نیاز واحد به عهده دارد.

انواع شبکه های سیستم گازرسانی

هر سیستم گازرسانی شامل یک یا چند شبکه لوله کشی است که در نهایت گاز را به مصرف کننده نهایی (خانگی، تجاری، صنعتی) می رساند و میتوان این شبکه را به سه دسته      تقسیم بندی کرد:

1-   شبکه های شاخه ای در این شبکه که مانند درخت است و ساده ترین نوع شبکه را تشکیل می دهد جریان گاز همیشه یک طرفه بوده و از سوی شاخه بزرگتر به سوی شاخه کوچکتر برقرار است.

2-   شبکه های حلقوی اگر انتهای شاخه های شبکه شاخه ای را به همدیگر وصل کنیم شبکه حلقوی بدست می آید در این شبکه ها گاز در لوله های بسته به محل مصرف تغییر جهت می دهد.

3-   شبکه های مختلف از آنجا که ساختمان شبکه های حلقوی خیلی گران تمام می شوند و معایب دیگری نیز دارند همیشه باصرفه نیستند لذا در عمل برای شبکه های گازرسانی شهرها از ادغام هر دو نوع شبکه استفاده می شود.

4-    رگلاتور

5-   رگلاتور دستگاهی است که باعث کاهش فشار به میزان دلخواه و ثابت می شود و اگر تا 48 ساعت هیچ مصرف کننده ای گاز مصرف ننماید بطور اتوماتیک گاز را قطع خواهد نمود و در ضمن اگر فشار ورودی آن کمتر از باشد باز هم گاز را قطع می نماید.

6-   انشعاب از لوله اصلی بوسیله شیر تی سرویس گرفته شده و بوسیله لوله کشی زیر کار (1) تا پای علمک ادامه یافته و به علمک گاز متصل شده و از آنجا به رگلاتور و سپس به داخل واحد جهت مصرف می گردد.

فشار شکن

وسیله ای که توسط آن فشار شبکه اصلی گاز را در یک مرحله کاهش می دهد و آن را به حد مجاز جهت مصارف (خانگی - تجاری - صنعتی) ثابت نگه می دارد فشار شکن نام دارد.

نام دیگر فشار شکن، رگولاتور می باشد.

رگولاتور فشار شبکه لوله های شهر را به فشار 178 میلیمتر بر ستون آب تقلیل می دهد و سپس آن را ثابت نگه می دارد.

واحدهای اندازه گیری فشار عبارتند از:

1-               psi (یک پوند بر اینچ مربع)

2-               اتمسفر (10 متر ستون آب در شرایط متعارفی یا به عبارتی یک کیلوگرم بر سانتیمتر مربع)

عبور لوله های گاز از کف حیاط و زمین

جهت عبور لوله گاز از کف زمین باید مراحل زیر را انجام دهید:

الف- اگر لوله غیر قابل دسترسی باشد باید حدود 10 سانتی متر بالای لوله 10 سانتی متر زیر لوله را خاک سرندی بریزید.

ب - اگر لوله قابل دسترسی باشد کانالی به ارتفاع 40 سانتی متر حفر نمایید و بعد داخل کانال را قیر گونی و سپس روی قیرگونی را سیمان کاری نمایید (این لوله باید در هر چهار یا پنج متر یک دریچه مشبک داشته باشد.)

تذکر: باید لوله های بزرگتر 2 اینچ را آزمایش جوش (پرتونگاری) کرد.

نکات قابل توجه

1-     اگر لوله استفاده شده در زدار باشد نباید به هیچ وجه روی درز لوله رنگ بزنید.

2-     از فلزاتی که جریان برق را از خود عبور می دهند و یا باعث خوردگی فلزات می گردد و استفاده نکنید.

3-     لوله نباید با هیچکدام از اعضاء ساختمان تماس و برخورد داشته باشد.

4-     بستهای نگهدارنده مخصوص را به فاصله 1 متر از یکدیگر بگذارید و خوب محکم کنید.

5-     بین لوله و بست نگهدارنده لوله باید د لایه نوار مخصوص عایقکاری ببندید.

6-     لوله را باید حداقل 1 سانتی متر از دیوار فاصله بدهید.

7-   دور لوله هایی که از دیوار و یا پنجره عبور می کنند باید غلاف پولیکا گذاشته و باید حداقل 5 سانتی متر از طرفین بیرون آمده باشد (اگر احتمال فشارآمدن به لوله گاز می باشد باید از غلاف فلزی استفاده شود)

8-     لوله گاز نباید از سردرها و یا ستونها (جاهائیکه مقاومت ساختمان را کم می نماید) عبور داد

9-     قطر غلافها باید از قطر لوله بیشتر باشد.

10-  فاصله لوله های گاز روکار باید حداقل 5 سانتی متر از لوله های آبگرم و سیمهای برق فاصله داشته باشد.

11-  لوله های روی دیواری که به صورت افقی عبور می کنند باید حداقل 5/2 متر از کف زمین فاصله داشته باشد.

12-  به جز در مواقع لزوم و خاص و آنها با رعایت کردن موارد لزوم و شرایط، لوله های گاز را از حمام عبور ندهید.

13-  استفاده از وسایل مستقل در لوله کشی باید به تایید بازرس شرکت گاز برسد.

14-  استفاده از اتصالات دست ساز که توسط جوشکاری و خم کاری تهیه شده ممنوع است.

15-  اتصال لوله های غیر هم جنس به هر شکل در لوله کشی گاز اکیدا ممنوع است.

16-  خمکاری لوله های گاز اکیدا ممنوع است.

17-  برای ضربه زدن به لوله های گاز باید از چکش برنجی استفاده نمود تا شبکه کریستالی آن دست نخورد.

18-  جوش دادن دو تبدیل پشت سر هم ممنوع است مگر موارد استثنایی و با نظارت بازرسی ولی بیشتر از 2 عدد مطلقا ممنوع است.

19-  هر شیر در لوله کشی گاز حدود 5/7 متر لوله افت فشار پیدا می کند.

20-  هر زانو حدود 5 متر لوله افت فشار پیدا می کند.

21-  وصل انشعاب جدید به سیستم لوله کشی خانگی بدون اجازه شرکت ملی گاز ممنوع می باشد.

22-  به مغازه های نفت فروشی رنگ فروشی و کلا مغازه هایی که با مواد آتش زا و آتش گیر سرو کار دارند انشعاب گاز تعلق نمی گیرد.

23-آشنایی با مقررات و آیین نامه های شرکت ملی گاز

24- وقتی شیر بخاری و روشنایی را در یک محل نصب می کنیم، جهت هر دو نباید به یک سو باشد بعد از اتمام کار لوله کشی با فشار هوای 30 پوندی باید کل کار را به مدت 48 ساعت تست نمود (نشت یابی)

25-  هیچ شیر مصرفی نباید در جریان باد کولر قرار گیرد.

26-  به زیرزمین منزل، آشپزخانه، انباری، حمام و (به جزء اتاق ها) روشنایی تعلق نمی گیرد.

27-  به تک اتاقهای طبقه آخر (نیم طبقه) فقط بخاری تعلق می گیرد.

28-  به هر طبقه فقط یک روشنایی تعلق می گیرد. (به استثناء منازلی که دارای مساحت زیادی می باشد) 200 متر به بالا

29-  در صورت نبود حمام در زیرزمین، وجود آبگرمکن در زیرزمین ایرادی ندارد.

30-  برای استفاده از اجاق گاز به علت افت فشار نسبت به کپسول، ژیگلورهای آن را باید به اندازه لازم گشاد نمود.

31-  سایز لوله آبگرمکن زمینی تحت هر شرایطی باید  باشد.

32-  وقتی از روبرو به جای نصب آبگرمکن زمینی و دیواری نگاه می کنیم باید شیرآن سمت چپ قرار گیرد.

33-  شیر آبگرمکنهای دیواری را زیر محل نصب آبگرمکن هم می توان قرار داد.

34-  لوله کشی از پشت بامها مجاز نمی باشد.

35-  استفاده از اتصالات U شکل مجاز نمی باشد.

36-  کلیه شیرهای مصرفی شبکه در موقع بازرسی بایستی نصب شده باشند.

37-  محل نصب شیرهای مصرف کننده بایستی متناسب با مصرف کننده در ارتفاع بوده و جهت آن به طرف مصرف کننده باشد.

38-  نصب روشنایی برای اتاقهایی که دارای سقف چوبی هستند با فاصله CM 80 از سقف ایرادی ندارد.

 

انواع شیر

الف - شیر پیاده رو (تی سرویس)

این شیر فقط توسط کارکنان شرکت ملی گاز نصب می شود و بر روی لوله زیرزمینی انشعاب گاز و نزدیک به جدول پیاده رو نصب می گردد که توسط اهرمی باز و بسته می گردد.

ب - شیر قبل از رگولاتور (میتراستاپ)

این شیر قبل از رگولاتور نصب می شود و مانند یک شیر سماوری فنردار است که توسط دسته اهرمی باز و بسته می گردد که این شیر در حالت بسته قابل قفل کردن می باشد. (این شیر جهت کار تا فشار 8/8 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع طراحی شده است)

ج - شیر مصرفی

این شیر به مصرف کننده متصل می شود و از نوع توپی یا سماوری و ربع گرد می باشد.

آشنایی با وسایل روشنایی گاز

دستگاه روشنایی گاز وسیله ای است جهت ایجاد روشنایی بوسیله سوختن گاز که هدف استفاده از انرژی نوری گاز می باشد.

گاز از طریق لوله های مسی رابط به دستگاه روشنایی گازسوز رسیده و از طریق توری مخصوص مشتعل گردیده و ایجاد نور و مقداری حرارت می نماید و مقدار مصرف آن نیز متر مکعب در ساعت می باشد که باتوجه به مصرف کم آن در صورتی که افت فشاری در سیستم گازرسانی صورت بگیرد اولین مصرف کننده ای که خاموش شود روشنایی خواهد بود که با توجه به برون سوز بودن این دستگاه این امر خطراتی بدنبال دارد و به همین دلیل است که برای بناهای زیر 200 متر مربع بیش از یک انشعاب نمی دهند و بیشتر از 200 متر مربع نیز فقط 2 انشعاب آن هم فقط در حال و پذیرائی باید باشد.

شناسایی اصول نصب وسایل روشنایی گازسوز

در نصب این وسایل باید دقت نمود که فاصله کافی با لوله گاز - مواد آتش گیرنده مانند پرده، دربهای چوبی را رعایت نمود در جهت مسیرباد نیز نباشد.

نصب این دستگاه بوسیله لوله های رابط مسی انجام می گیرد که بوسیله دستگاه پرچ لاله ای انجام می گردد. لازم به ذکر است که این وسیله در ارتفاع 170 سانتی متری از کف نصب می گردد.

آشنایی با بخاری گازسوز، انواع و کاربرد آنها

جهت آشنایی با بخاری گازسوز، انواع و کاربرد مبحث کلی آشنایی با وسایل گازسوز را توضیح داده که بخاری های گازسوز نیز می توانند جزء این گروه وسایل گازسوز قرار گیرند.

آشنایی با وسایل گازسوز

تعریف: دستگاه گازسوز وسیله ای است که مشتمل بر یک چند مشعل است و گاز برای منظورهای مختلف در این مشعلها می سوزد.

احتراق: در صورتی که برای تولید سریع حرارت یا روشنایی اکسیژن با یک ماده سوختنی ترکیب گردد این عمل را احتراق می نامند.

چنانچه هریک از اضلاع این مثلث حذف گردد احتراق دیگر نخواهیم داشت.

انواع احتراق

احتراق کنترل شده: وقتی اتفاق می افتد که گاز و هوا (اکسیژن) به میزان لازم برای سوختن کامل گاز و ایجاد شعله پایدار  تامین گردد. میزان جریان گاز را می توان با تغییر اندازه روزنه گاز و فشار در قبل از روزنه کنترل کرد. (روزنه: اوریفیس)

احتراق انفجاری: به بیان ساده احتراق بسیار سریع و کنترل نشده را احتراق انفجاری می نامند.

بنابر مسایل مطرح شده فوق برای ایجاد احتراق کامل باید هوای کافی به محفظه احتراق داده شود که محصولات سوخت یعنی گاز کربنیک co2 و بخار آب H2O تولید گردد اگر اکسیژن کافی برای احتراق گاز به آن نرسد محصولات دیگری مخصوصا منواکسید کربن CO که یک گازسمی و خطرناک است تشکیل خواهد شد. به همین جهت شناخت نحوه تنظیم جریان هوا و گازداری اهمیت بسیار زیادی است.

هوای اولیه و هوای ثانویه

در دستگاه گازسوز به دو طریق هوای مورد نیاز سوخت در مشعل تامین می گردد. هوای اولیه و ثانویه هوایی که قبل از خارج شدن گاز از سوراخ سر مشعل گاز با آن ترکیب می گردد هوای اولیه نامیده می شود.

هوایی که برای احتراق کامل گاز ضروری است و از اطراف شعله های مشعل گرفته می شود هوای ثانویه نامیده می شود.

در بیشتر مشعلهای گازسوز فقط بخشی از هوایی که برای سوختن کامل گاز لازم است به صورت هوای اولیه تامین می گردد و مابقی از هوای ثانویه تامین می شود.

 

 

مشعلهای گازسوز

مشعل گازسوز وسیله ای است که گاز را با مخلوط گاز و هوای کنترل شده را به محفظه احتراق هدایت کرده و در آن محفظه ایجاد حرارت و روشنایی می نماید.

مشعلهای زرد سوز

این نوع مشعلها شامل یک معبر گاز رسان (لوله) می باشد که گاز را به سوراخهای سرمشعل می رساند

گاز خارج شده از سوراخها با شعله ای زرد رنگ در محل سوراخها می سوزد.

در این مشعلها قبل از خروج گاز از سوراخهای نامبرده هوا با گاز مخلوط نمی شود.

این نوع مشعلها قبل از احتراق مشعلهای آبی سوز مورد استفاده قرار می گرفت.

مشعلهای آبی سوز

این مشعلها بخوبی با گازهای سوخت مختلف و همچنین در فشارهای متفاوت به کار می رود و می توان جریان گاز ورودی این نوع مشعلها را بدون اینکه تاثیر نامطلوبی بر روی کار آنها بگذارد در دامنه وسیعی تغییر  داد.

طرز کار

از لحاظ رسیدن هوای اولیه به مشعل دو نوع مشعل وجود دارد.

1- مشعلهای اتمسفری: در یک مشعل اتمسفری جهت گاز از داخل روزنه، هوای اولیه را به داخل مشعل تزریق می کند.

ملکولهای موجود گاز در جهت حرکت خود ملکولهای هوا را نیز به حرکت درآورده و با هم دیگر مخلوط گردیده وارد سرسوراخهای مشعل شده و می سوزند. (بخاری - اجاق گاز - آبگرمکن)

2- مشعلهای اجباری: در این نوع مشعلها فشار گاز یا هوا یا هر دو به وسیله یک نیروی مکانیکی نظیر دمنده تقویت می شود. (مشعلهای برقی شوفاژ)

شناسایی اصول نصب بخاری گازسوز

در نصب وسایل گازسوز به طور کلی باید موادی را رعایت نمود که شامل نصب بخاری گازسوز نیز می گردد که عبارتند از:

1-     مسایل و موارد لازمی که باید درباره دودکشها رعایت گردد که قبلا توضیح داده شد.

2-     فواصل جانبی لازم تا مواد و مصالح قابل اشتعال که این فواصل عبارتند از:

فاصله بدنه اجاق گاز تا دیوار 15 سانتی متر و از سقف یا قفسه های فلزی قابل اشتعال 75 سانتی متر فاصله جانبی آبگرمکنهای مخزن دار و بخاری تا دیوار و مواد قابل اشتعال 15 سانتی متر

3-     رعایت طول شیلنگ های رابط که بیش از 5/1 متر نباشد

4-    بخاری گازسوز:

5-   برای گرم کردن فضای داخلی ساختمانها در زمستان، ارزانترین وسیله، بخاری است که در انواع نفتی، برقی، گازی مورد مصرف قرار می گیرد. در شکل زیر یک نوع بخاری گازی نشان داده شده است.

6-     قدرت حرارتی حداقل 1500 کیلوکالری معادل 7/1 کیلووات

7-     قدرت حرارتی حداکثر 10000 کیلوکالری معادل 6/11 کیلووات

8-     مصرف گازطبیعی (شهری) با چگالی 65/0 برابر 2/1 متر مکعب در ساعت

9-     مصرف گاز مایع (کپسول) با چگالی 7/1 برابر 95/0 کیلوگرم در ساعت

10-  فشار گاز مایع 28 میلی بار فشار گاز طبیعی 8/17 میلی بار

11-اصول نصب آبگرمکن گازی

12- آبگرمکن گازی را می توان روی کف پوشهای قابل اشتعال قرار داد، ولی باید فاصله آزاد تا دیوارهای مجاور را مطابق شکل زیر در نظر گرفت. آبگرمکن که روی کف پوش قابل اشتعال نصب می شود باید بر روی یک بلوک سیمانی توخالی به ضخامت 20 تا 30 سانتیمتر قرار داد و از همه طرف حداقل cm 30 امتداد یابد. بلوکهای بتونی باید سطح بدون ترک یا شکستگی زیر آبگرمکن ایجاد کنند بطوریکه سوراخ بلوکها مجرایی افقی ایجاد کنند. اگر مسیرهای سیم برق دور اتاق و نزدیک کف است.

13-وسایل و اصول تست لوله های گاز

14- برای لوله ها علاوه بر دو روشی که در اینجا ذکر خواهیم کرد در کتاب لوله کشی آب سرد و گرم و فاضلاب نویسنده سه روش زیر توضیح مفصل داده شده است:

15-  1- آزمایش شبکه لوله کشی با استفاده از آب

16-  2- آزمایش شبکه لوله کشی با استفاده از هوا

17-  3- آزمایش شبکه لوله کشی با استفاده از دود

18- الف - بررسی نشت با استفاده از کنتور: قبل از انجام این کار باید اطمینان حاصل کرد که شبکه لوله کشی فقط از طریق کنتور به شبکه شهری متصل است. برای انجام این آزمایش تمامی مجاری خروجی گاز را در شبکه لوله کشی گاز بسته، شیر اصلی ورود گاز را باز می کنیم. سپس با دقت نشان دهنده شماره انداز آزمایشی را به مدت 15 دقیقه تحت نظر می گیریم. برای اطمینان از صحت کار کنتور، باید پیلوت یکی از وسایل گازسوز را روشن کرد. مجدداً نشان دهنده آزمایشی را تحت نظر گرفت. در این حالت مشخص می شود که اولاً کنتور سالم است و در ثانی سیستم لوله کشی کاملاً آب بندی می باشد، ولی اگر در حالت اخیر هم عقربه حرکت نکند دلیل خرابی کنتور می باشد و باید شیر اصلی را بسته، به رفع نقص اقدام نمود.

19- ب-  بررسی نشتی بدون استفاده از کنتور: برای این عمل یک فشار سنج را که برای اندازه گیری فشار حداکثر تا 5/2 میلیمتر ستون آب مدرج شده باشد، به یکی از نقاط مصرف وصل می کنیم سپس شیر اصلی گاز را باز نموده و بعد از اینکه فشار به حد ثابتی رسید آن را می بندیم.

اقدامات لازم در صورت وجود نشتی

1  - اگر بوسیله هریک از دو روش بالا وجود نشت در سیستم مشاهده می گردد باید تمام دستگاههای گازسوز مجاری خروجی مربوط به این سیستم را آزمایش کرد. در صورتی که مطمئن شدید که شیرها بسته است و هیچ کدام از وسایل نشتی ندارد معلوم خواهد شد که نشت در سیستم لوله کشی می باشد. در این حالت شیر اصلی گاز را بسته و پس از پیدا کردن محل نشتی، تعمیرات لازم برای رفع نشتی را انجام داد. سپس آزمایشهای مذکور را مجدداً تکرار کرد.

حفاظت و ایمنی در ساختمانها

 

اقدامات ایمنی در لوله کشی

1- بستن جریان گاز

2     برای پیشگیری از خطرات حاصل از انتشار گاز، باید هنگام نصب وسایل گازسوز یا تعمیر، تعویض و بازرسی لوله کشی، شیر اصلی مصرف کننده بسته باشد.

 

 

3        اطلاع دادن قطع جریان گاز

4     سازمان نصب کننده وسایل گازسوز یا تعمیر و بازرسی کننده لوله کشی، قبل از بستن شیر اصلی مصرف کنند موظف است مصرف کنندگان مربوط را از موضوع آگاه سازد.

 

اقدامات احتیاطی قبل از بستن جریان گاز

1     - قبل از قطع جریان گاز باید شیر کلیه وسایل گازسوز بسته شود. در هنگام استفاده چند مصرف کننده گاز باید دقت کرد که فقط شیرگاز مصرف کننده مورد نظر بسته شود. برای نصب، تعمیر یا بازرسی یک وسیله گازسوز می توان فقط شیر مصرف آن وسیله گازسوز را بست و از قطع جریان گاز اصلی خودداری کرد.

2        بازرسی نشتی گاز

3     برای پیدا کردن محل نشت گاز، باید از کف صابون و یا مواد مشابه آن از قبیل روغن با چگالی کم استفاده نمود. نباید به هیچ وجه برای این منظور از کبریت و شمع، شعله و سایر منابع احتراق استفاده شود.

حوادث ناشی از گاز

حوادث ناشی از گاز به دو دسته عمده تقسیم می شوند.

الف ) آتش سوزی وانفجار

دراین دسته ازحوادث، ابتدا به علل مختلف گاز نشت نموده ودرفضای آشپزخانه یا منزل منتشر می شود. سپس عاملی مانند جرقه و یا شعله، گاز را مشتعل نموده وسبب انفجار و آتش سوزی می گردد. علل نشت گاز عبارتند از :

1. محکم نبودن شیلنگ دستگاه گاز سوز در دو سر اتصال آن توسط بست فلزی

2. استفاده از شیلنگ های طولانی ودرمعرض برخورد بودن ویا حرارت دیدن آنها

3 . فرسوده ویا غیر استاندارد بودن شیلنگ ها

4. در پوش نداشتن شیرهای مصرفی که مورد استفاده نیستند.

5. دخالت افراد ناوارد در تعمیر ودستکاری دستگاههای گاز سوز

6. استفاده از دستگاههای گاز سوز غیر استاندارد وغیر مجاز

ب) گاز زدگی

این دسته از حوادث معمولا در اثر نداشتن دودکش مناسب برای دستگاههای گاز سوز، به خصوص بخاری و آب گرم کن ، یا عدم تهویه کافی فضای اتاق روی می دهند. سوختن ناقص گاز وتجمع گاز های مسموم کننده ویا کمبود اکسیژن سبب مسمومیت افرادی که در چنین فضایی تنفس می کنند شده وبه گاز زدگی آنها می انجامد.

ازجمله این مسمومیت ها نصب بخاریهای بدون دودکش درمحلها ویا اتاقهایی که کوچک بوده وهیچگونه تهویه مناسب وجود ندارد. که گاز coد جایگزین اکسیژن محیط شده وسبب مسمومیت افرادی گردد ولی نصب این بخاریها در محیطهائی که تهویه مناسب وجود دارد مانند سوله ومغازه هاکه رفت و آمد در آنها جریان دارد بلا مانع است.

درجه حرارت بحرانی گازها

گاز متان دارای نقطه جوش 160- ودرجه حرارت بحرانی C 5/82 - می باشد حد پایین اشتعال این گاز 3/5 درصد وحد بالای اشتعال آن 14 درصد بوده وحدود یا بهینه اشتعال گاز متان که قسمت اعظم گاز طبیعی را تشکیل میدهد 8/7 درصد می باشد.

انفجارهای غیر متراکم :

تمامی انفجارهای غیر متراکم نیاز به یک منبع آتشزنه دارند. الکتریسته ساکن،  جرقه ها، شعله ها، وسطوح داغ الکتریکی، مکانیکی و شیمیایی همه می توانند بعنوان منبع آتشزنه مخلوطهای غیر متراکم باشند.

در شرایطی که گاز دریک ساختمان نشت کرده باشد منابع آتشزنه احتمالی می تواند چراغهای شمعی وسایل حرارتی وجرقه های الکتریکی ناشی از تجهیزات کلیدهای قطع و وصل یا موتورهای الکتریکی وغیره باشد. لازم نیست که منبع آتشزنه درمحلی قرار داشته باشد که بیشترین صدمات بوجود آمده است زیرا شعله اولیه و فشار موج انفجار تمایل زیادی دارد که به سرعت از نقطه شروع احتراق دور شود.

انفجارهای غیرمتراکم نسبت به انفجارهای حالت متراکم تولید امواج فشاری با شدت بسیار کمی می نماید اما اندکی افزایش فشار می تواندجهت تخریب دیوارها وبلند کردن سقفها کافی باشد. این نوع صدمات ساختمانی باعث خروج وانتشار انفجار می شود وبه همین دلیل فشارهای بالاتر توسعه پیدا نمی کنند.

اثر انفجار غیر متراکم ممکن است بصورت هل دادن کامل یک دیوار باشد که دیوار سالم ودست نخورده باقی بماند. درصورتی که اگر دیوار بیفتد تمایل دارد که از قسمت میانی شکسته شود. انفجارهای غیر متراکم با ویرانی کم امکان دارد از طریق قسمت های ضعیف تر مانند پنجره ها خارج شوند.

 

 

خطرات گاز طبیعی

اگرچه درتاسیسات پالایش، انتقال وتوزیع گاز طبیعی، گاه حوادثی روی می دهد که منجر به بروز انفجار یا آتش سوزی ناشی از نشت یا فوران گاز می گردد اما سابقه سی ساله مصرف گاز درکشور ما نشان می دهد که متاسفانه حوادثی که برای مصرف کنندگان گاز روی می دهد از نظر تلفات انسانی و حتی میزان خسارات مالی به مراتب بیشتر از حوادث درتاسیسات صنعت گاز است درحالی که در تاسیسات گاز حجم بسیار زیادی از گاز تحت فشارهای بسیار بالا جریان داشته و فرایندهای متعددی اتفاق می افتد و بالعکس در مورد مصرف کنندگان حجم گاز وفشارها پائین وبسیار پائین می باشد، می بینیم که هر سال دهها نفرجان خود را بر سر بی احتیاطی وسهل انگاری دراستفاده از وسایل گاز سوز می گذارند.

خطرات و آتش سوزیهای گاز برای مصرف کنندگان

حوادثی که برای مصرف کنندگان گاز طبیعی اتفاق می افتد اغلب و شاید قریب به اتفاق دراثر سهل انگاری بی احتیاطی ویا کم دانشی مصرف کنندگان روی می دهد.

بطور مثال :

دراثر مجاورت وسایل واشیا قابل اشتغال با وسایل گاز سوز، اینگونه اشیا مشتعل شده وسپس آتش سوزی گسترش می یابد. ازجمله این موارد نزدیکی پرده ها، رختخواب ، البسه واشیا چوبی و غیره با اجاق گاز ، بخاری و آبگرمکن را می توان نام برد.

هم چنین بعلت استفاده از شیلنگ های غیر استاندارد لاستیکی ، بعضا این شیلنگ ها درنزدیکی محل اتصال به بخاری یا آبگرمکن به تدریج فرسوده شده و به نشت افتاده که در اثر نزدیک بودن به منبع دچار آتش سوزی می گردد.

مواردی چون شل بودن اتصالات وسایل گاز سوز وعدم رعایت استاندارد وسیله گاز سوز و یا مسدود شدن لوله دودکش وسایل گاز سوز سالانه باعث بوجود آمدن آتش سوزی ها واز بین بردن جان ومال  مردم می گردد که بعنوان علل پیشین از آن نام می برند.

علل فاعلی ازقبیل نشت گازهای قابل اشتعال ، بازبودن شیر گاز، انفجار گاز ، پرنمودن کپسول گاز، واژگون شدن منبع حرارتی گاز سوز، امتحان نشتی گاز با شعله، تعویض سیلندر گاز خانگی ، روشن کردن وسایل گاز سوز ، تعمیر و دستکاری در وسایل گاز توسط افراد غیر ماهر که در اثر سهل انگاری وبی احتیاطی ویا کم دانشی باعث بروز آتش سوزی وحوادث ناشی از گاز بوده است.

لذا با توجه به آثار علل آتش سوزی از نظر منابع حرارتی گاز سوز که هر سال نسبت به سال گذشته رو به افزایش است موارد ایمنی وپیشگیری الزامی بوده که بعدا به ان اشاره می گردد.

حوادث درخطوط انتقال گاز وایستگاههای تقویت فشار

الف - خطوط اصلی انتقال گاز

این خطوط که گاز شیرین خروجی از پالایشگاهها را به محل مصرف کنندگان عمده در شهرها و کارخانجات صنعتی ارسال می دارند علیرغم کلیه تمهیدات پیش بینی شده در طراحی واجرای ان ها و هم چنین کنترل های مستمری    ( شامل نشت یابی ، اندازه گیری ولتاژ دوره ای وغیره ) که در طول بهره برداری آنها اعمال می گردد. باتوجه به گستردگی و پراکندگی زیادی که دارند نمی توان احتمال وقوع نشتی در آنها را منتفی دانست. طبعا بدلیل فشار بالای عملیاتی خطوط لوله هر گونه نشتی جزیی می تواند سریعا محیط اطراف  خود را فرا گرفته وانفجار و آتش سوزی درپی داشته باشد.

یکی از علل اصلی ایجاد نشت در خطوط لوله، خوردگی سطوح خارجی   لوله ها می باشد. اگر چه کلیه خطوط انتقال گاز تحت پوشش حفاظت کاتدی قرار دارند، ولی مشاهده شده که بعضا به دلیل مختلفی از قبیل نامناسب بودن کیفیت پوشش خارجی لوله، نقص دراجرای پوشش و یا سیستم حفاظت کاتدی ترک خوردگی  تنشی وغیره سطح خارجی لوله بطور موضعی دچار خوردگی وترک خوردگی گردیده است . این نوع خوردگی ها درصورتی که با کنترل های مستمر به موقع شناسایی ورفع نقص نگردند می توانند زمینه ساز بروز نشتی وحوادث ناشی از آن گردند .

مواردی که آتش نشانان درحوادث نشت گاز باید انجام دهند

1- استفاده از حداقل نیرو عملیاتی

2-  قطع شیر گاز اصلی ساختمان

3- پیدا کردن محل دقیق نشت گاز

4- استفاده از یک رشته لوله آبدهی تا محل نشت گاز همراه با آب

5- قطع برق اصلی ساختمان

6- استفاده از تجهیزات انفرادی بطور کامل

7- استفاده از گاز سنج

8- استفاده از دستگاه تنفسی

9- استفاده از تجهیزات ضد جرقه (چراغ قوه، استفاده از تجهیزات برنجی و آلومینیومی و.)

10- رعایت اصول ایمنی وحفاظتی درمحل از جمله الکتریسته ساکن - منابع جرقه زنه و..

11- استفاده  از خاموش کننده پودری درمحل نشت گاز وبه هم زدن واکنش های انفجاری محیط

12- رعایت بازنمودن درب ها ازجهت رسیدن ناگهان اکسیژن به محیط و بوجودنیامدن محیط انفجاری

13- استفاده از تهویه طبیعی (باز نمودن دربها، پنجره ها وغیره )

14- استفاده از تهویه غیر طبیعی (استفاده از دستگاه تهویه یافن  ) با رعایت اصول ایمنی

15- در صورتی که نشت گاز همراه با شعله باشد نباید شعله را با آب خاموش نمود وباید گاز را قطع کرد .

16- استعمال دخانیات ، استفاده از موبایل وبی سیم، روشن وخاموش کردن لامپها، راه رفتن بی مورد درمحل اکیدا ممنوع می باشد.

17- خیس نمودن افرادی که می خواهند وارد محیط های گازی شوند (جهت جلوگیری از جرقه احتمالی)

18- اگر نشتی گاز در اثر شکستگی علمک گاز باشد باید شیر قطع کن علمک را ببندیم.

19- اگر نشتی گاز از لوله اصلی باشد با ایمن کردن محل تا رسیدن عوامل شرکت گاز برای قطع شیر اصلی در محل حضورداشته باشیم.

20- حتی الامکان افراد عادی را از محل های نشت گاز شدید دور نمائیم.

موارد ایمنی درارتباط با شیرهای گاز و وسایل گاز سوز

1-هر دستگاه گاز سوز باید به یک شیر مصرف مستقل مرتبط باشد.

2- از اتصال دو یا چند دستگاه گاز سوز به یک شیر مصرف خودداری شود.

3- انتهای شیرهای مصرفی را به دستگاه گاز سوزی مرتبط نیست ومورد استفاده قرار نمی گیرد. حتما در پوش مسدود شود.

4- درصورتی که برای مدت طولانی از دستگاه گاز سوز استفاده نمی شود. شیر مصرف آن بسته نگه داشته شود.

5- در صورت ترک منزل برای مدت طولانی ، کلیه شیرهای مصرف     دستگاه های گاز سوز بسته شوند.

6- در شیرهای استاندارد، دسته شیر درحالت باز بودن و در امتداد جریان گاز و در حالت بسته بودن عمود برجریان گاز می باشد.

7- دراجاق گازهایی که فاقد پیلوت می باشند، از باز کردن شیر اجاق گاز قبل از افروختن کبریت خودداری شود.

8- در دستگاه های گازسوزی که مجهز به پیلوت می باشند، اگر بعد از باز کردن شیر گاز شعله روشن نشود معلوم است که پیلوت یا تنظیم نیست ویا خاموش شده است. درهرحال باید فورا شیر گاز را بست و به بررسی و رفع علت پرداخت.

9- سعی شود از دستگاههای گازسوزی استفاده گردد که شیرهای آن دارای ترموکوپل باشد.

10- به منظور جلوگیری از بازی کردن کودکان با دستگاه های گاز سوز، در مواقع عدم استفاده از این وسایل ، حتما شیر اصلی مصرف آنها بسته شوند.

11- از وارد آوردن ضربه بر روی اجاق گاز باید خودداری شود،زیرا این عمل باعث سست شدن اتصالات ونشت گازخواهد شد.

12- از سر رفتن غذا، روی اجاق گاز جلوگیری شود.

13- ازقرار دادن دستگاه گاز سوز درمعرض کوران هوا وجریان باد خودداری شود.

14- قرار گرفتن اشیا قابل اشتعال درمجاورت بخاری ممکن است سبب آتش سوزی گردد.

موارد ایمنی شیلنگ های گاز

1-شیلنگ های لاستیکی معمولی در برابر مواد نفتی وگازی به سرعت فاسد می شوند. لذا برای اتصال اجاق وسایر دستگاه ها که استفاده از شیلنگ برای آن ها مجاز شناخته شده به سیستم لوله کشی باید از شیلنگ های لاستیکی تقویت شده که مخصوص گاز ساخته شده است استفاده شود. طول شیلنگ های گاز نباید  حداکثر از 120 سانتیمتر بیشتر باشد. استفاده از شیلنگ های طویل برای رساندن گاز به نقاط مختلف منزل بسیار خطرناک است وباید از این کار احتراز نمود.

2- شیلنگ های گاز نباید به هیچ وجه درمعرض حرارت اجاق گاز وسایر دستگاههای گاز سوز قرار گیرند.

3- برای محکم کردن شیلنگ های گاز در انتهای لوله گاز واجاق گاز، باید از بست های فلزی استفاده شود. بدون این بست ها امکان جدا شدن شیلنگ از لوله وخروج گاز وجود دارد.

4- پیچاندن سیم بجای بست باعث بریده شدن وجدا شدن شیلنگ وانتشار گاز خواهد شد.

5- شیلنگ های لاستیکی را باید هر چند وقت یکبار مورد بازدید قرار داد تااطمینان حاصل شود که سوراخ نشده یا ترک برنداشته باشد از محل بست بریده ویا سست نشده باشد.

6- لوله های فلزی لوله کشی گاز در منزل نیز باید هر چند وقت یکبار بازدید گردد تا در صورت زخمی شدن یا کنده شدن رنگ آنها مجددا رنگ آمیزی شوند.

موارد ایمنی نشت گاز واستشمام بوی گاز:

درصورت نشت گاز ویا استشمام بوی آن، قبل ازهر کاری باید دقت کرد که در آن محل هیچگونه جرقه ای زده نشود، از روشن کردن کبریت ، فندک و امثال آن وهمچنین از روشن ویا خاموش کردن وسایل برقی خودداری ودستورات زیر اجرا شوند

1- فورا شیر اصلی گاز بسته شود

2- افراد خانواده ازمحل آلوده به گاز خارج شوند

3- در و پنجره ها باز شوند

4- با تکان دادن حوله پنبه ای مرطوب جریان خروج هوای آلوده به گاز تسریع شود

5- چنانچه محل آلوده به گاز تاریک باشد، برای روشنایی محل از چراغ قوه که درخارج از فضای الوده به گاز روشن شده استفاده شود.

6- درصورت بروز هرنوع آتش سوزی درساختمان چون وجود گاز در لوله احتمالا باعث تشدید آتش سوزی خواهد شد. فورا شیر اصلی به ساختمان که بعد از کنتور قرار داده بسته شود تاجریان گاز به داخل ساختمان قطع گردد.

7- در صورت بروز هرگونه حادثه منجر به نشت گاز بدون فوت وقت و با خونسردی کامل با شماره تلفن های پست امداد شرکت گاز و سازمان آتش نشانی تماس گرفته شود.

ضمنا نصب واستفاده از خاموش کننده های استاندارد در آشپزخانه از ضایعات ناشی از آتش سوزی ها به موقع جلوگیری می کند.