پیشگیری از حریق و سوانح در ساختمان ها

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل دوم

پیشگیری

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل 2: پیشگیری

کلیات:

ساده‌ترین و مؤثرترین تاکتیک قابل دسترس برای طراح جهت اطمینان از ایمنی در برابر حریق، پیشگیری از شروع حریق و در حقیقت خود حریق می‌باشد. اگر این تاکتیک موفق شود، دیگر نیازی نیست که حتی سایر ارزیابی‌های ایمنی در برابر حریق صورت گیرد. دو راه برای پیشگیری از وقوع حریقها وجود دارد که به اساس مثلث حریق بستگی دارد. سه عامل مثلث حریق عبارتنداز : منبع جرقه زنه، سوخت و اکسیژن. تقریباً غیر ممکن است (و اکثراً نامطلوب ) که اکسیژن را از ساختمان مسکونی خارج کنیم، لذا پیشگیری از حریق بر دو عامل دیگر متمرکز می‌باشد. پیشگیری از احتراق و محدود کردن سوخت قابل دسترس دو روش پیشگیری از حریق می‌باشند.

2-1- پیشگیری از احتراق:

در طراحی برای کاهش خطر احتراق طراح باید دو مورد را انجام دهد. اول: منابع آتش‌زنه را در طرح پیشگویی کند و دوم: ساختمان بنحوی اداره شود که خطر احتراق محدود گردد. یک طرح واقعی در مقابله با خطر و طرحی که تدابیر مقابله با خطر را ارائه می‌کند باید بموازات همدیگر دیده شوند.

چهار نوع اصلی منابع احتراق (آتش‌زنی) وجود دارد:

1- پدیده طبیعی (مثلاً ساعقه)

2- بی‌توجهی افراد (مثلاً مواد دخانی، کبریت‌ها، آشپزی)

3- ضعف تکنولوژی (مثلاً نقایص سیم‌کشی و وسایل الکتریکی)

4- آتش آفروزی عمدی (مثلاً خودکشی، دشمنی با علم و صنعت)

این چهار دسته‌بندی انحصاری نمی باشند و اثرات متقابل بر یکدیگر دارند، بویژه ضعف تکنولوژی که معمولاً ناشی از بی‌توجهی انسانها می‌باشد.

بسیاری از حریقهای ساختمانهای غیر مسکونی منشاء تصادفی دارند، برعکس تعداد زیادی از حریقها هستند که منشاء آنها فرآیندهای صنعتی و ترکیبی می‌باشد و باید بخاطر داشت که اگر چه آمار تعداد حریقهای مهم دقیق و درست نیست، اما شدت آنها بسیار با اهمیت می‌باشد. تلفات جانی حریقها نشان می‌دهد که چنانچه منابع جرقه‌زنی مشخص شده خیلی معمولی باشد، آنها منجر به تلفات جانی در سطح بالا نمی‌شوند. برای مثال وسایل آشپزی در حافظت از حریق در ساختمانهای مسکونی خیلی بحساب می‌آید، اما تلفات جانی آن همانند یا نزدیک به استعمال مواد دخانی نیست. این مورد اهمیت یک درک عمیق را تاکید می‌کند مبنی بر اینکه نه تنها علت بوجود آمدن یک حریق بلکه خطرناکتر بودن آنها باید مدنظر باشد (جدول 2-1)

 

جدول 2-1 : آمار منابع جرقه زنی

منابع جرقه‌زنی	درصد حریقها
	در کل ساختمانها	در ساختمانهای مسکونی	در ساختمانهای غیر مسکونی
مواد دخانی کبریت وسایل آشپزی وسایل گرمایشی فضاها سیم‌کشی برق سایر وسایل الکتریکی سایر موارد (بعلاوه پدیده‌های طبیعی) نامعلوم حریقهای تصادفی حریقهای عمدی	9 7 27 5 6 10 14   3 81 19	10 7 40 7 5 9 8   1 87 13	9 8 8 3 7 11 22   4 72 28

 

2-1-1- پدیده‌های طبیعی:

جدی‌ترین منبع جرقه‌زنی طبیعی صاعقه و خطر اصابت آن با زمین محسوب می‌شود. زلزله نیز خطری بزرگ برای آتش‌سوزی محسوب می‌گردد زیرا با صدمات وارده به وسایل الکتریکی و گازسوز خطر آتش‌سوزی ایجاد می‌شود و حریق مشکل بعدی در مناطق زلزله زده می‌باشد. حریقهای جنگل یک خطر طبیعی برای ساختمانهای مجاور و اطراف بوسیله منطقه‌ای پر از چوب بحساب می‌آیند. در موقعیت‌های خیلی سخت ساختمانها ممکنست حتی بوسیله آتشفشانها تهدید شوند. بهرحال موضوع با اهمیت، توجه طراحان به صاعقه می‌باشد و بایستی آگاه باشند که چگونه در مقابل خطرات آن طراحی نمایند.

 

2-1-2- بی‌توجهی (بی‌مبالاتی) افراد:

احتمالاً شایع‌ترین علت آتش‌زنی، و یقیناً سخت‌ترین مورد طراحی برای مقابله با آن، بی‌توجهی انسانها می‌باشد. تقریباً می توان از تمام حریقهایی که با مواد دخانی یا کبریت‌ها شروع می‌شوند پرهیز نمود و البته اینها یکی از علل مهم حریقهای مسکونی هستند که تلفات جانی بدنبال دارند. بهمچنین وقوع تعداد زیادی از حریقهای مرتبط با آشپزی و بخاریها (بویژه، ماهی تابه سیب‌زمینی) معمولاً در اثر بی‌توجهی افراد بوجود می‌آید. ترویج آموزش عمومی و تشویق و دلگرمی ایمنی خانه خارج از بحث این کتاب هستند، اما بعضی ارتباطات وجود دارد که طراح می‌تواند آنرا ایجاد نماید (ساده‌ترین آنها عدم نصب شیر اصلی اجاق در پشت آن است)، اما در یک سمت و در یک موقعیت قابل دسترس نصب شود.

در ساختمانهای غیر مسکونی طراح بیشتر از اینها می تواند کار انجام دهد. از همه مهمتر پیش‌بینی یک فضای انباری مناسب و کافی می‌باشد. فضای انبار بد و ناکافی چاره‌ای باقی نخواهد گذاشت که ساکنین در یک ساختمان شروع به انبار کردن اشیاء در کریدورها، آشپزخانه، یا هرجای دیگر که برای آنها راحت باشد، بنمایند. این موضوع مواد قابل سوختن را در مجاورت منابع آتش‌زنی قرار خواهد داد. برای مثال در یک بیمارستان خیلی خطرناک است که کارکنان آن اقدام به انبار کردن مواد قابل اشتعال (مانند لباسهای کثیف بیماران یا لگن‌های مصرفی بیماران) در مناطقی با خطر آتش‌زنی (مانند آشپزخانه یا اتاقهای بستری) نمایند.

بسیار مهم است که طراح در طراحی جانمایی نقاط مختلف ساختمان از چگونگی کاربری عملی ساختمان در آینده آگاه باشد و حداقل حدس بزند که چه سوءاستفاده‌هایی خواهد شد. محل زباله‌ها و حذف کردن آنها خیلی مهم هستند زیرا که آنها از منابع آتش‌زنی خیلی متعارف می‌باشند.(شکل 2-1)

 

 

 

 

2-1-3- ضعف تکنولوژی

آتشزنی ناشی از ضعف تکنولوژی بیشترین مسئولیت را برای طراح دارد و نیاز به در نظر گرفتن آگاهی‌ها در طول فرآیند نقشه‌کشی دارد. همانطور که ایمنی در برابر حریق کامل دست یافتنی نیست، ضعف تصادفی سیستم‌ها و تسهیلات و تمهیدات ساختمان اجتناب‌ناپذیر است.

در جانمایی ساختمان طراح باید از مناطقی که در هنگام وقوع ضعف تکنولوژی ایجاد بزرگترین خطرات را می‌نمایند، آگاه باشد و اثراتی که منجر به چنین احتراقی خواهد شد را به حداقل رساند. مناطقی مانند موتور خانه، آزمایشگاه، اتاقهای بویلرها و آشپزخانه‌های بزرگ ضروریست در محلی قرار گیرند که کمترین تهدیدها را داشته باشند.

2-1-4- آتش افروزی عمدی

پنج دسته‌بندی اصلی برای حریقهای عمدی وجود دارد، بمنظور طراحی بعضی از آنها در مقابل سایر موارد ساده‌تر می‌باشند. اینگونه حریقها ممکنست برای  سوءاستفاده‌های مالی، جهت پنهان کردن یک جنایت، دشمنی کینه‌جویانه، دشمنی انتقام‌جویانه یا اعمال تروریستی انجام گیرد.

آتش افروزان دوست دارند جنایت خود را در قالب یک تصادف پنهان کنند، بنابراین دفاع طراح فقط می تواند فرصت‌های حریقهای تصادفی را حذف کند (آنهم در مقاطع اولیه آن).

در حریقهای عمدی مرتبط با امور مالی احتمال دارد که فرد آتش‌افروز از ساختمان و روش‌های اجرایی اطلاعات کافی و خوبی داشته باشد بنابراین طراح کمتر می‌تواند که در مقابل چنین حریقهایی طرحهای پیشگیری ارائه نماید.

طراح می‌تواند با کنترل دسترسی‌ها به ساختمان یا مناطقی خاص از ساختمان درکاهش بروز حریقهای عمدی دشمنی و کینه‌جویانه کار زیادی انجام دهد.

سه رویه دفاعی در اطراف یک ساختمان وجود دارد (شکل 2-2) : اول، محوطه پیرامون ساختمان. دوم: نمای ساختمان و سوم: تقسیم‌بندی بین قسمت‌های مختلف ساختمان.

آخرین گونه از حریقهای عمدی مربوط به حملات تروریستی می‌باشد. اما طراح ساختمان‌هایی که احتمال دارد آماج هدفهای تروریستی قرار گیرند باید دقیقاً از این خطر آگاهی داشته باشند. نه تنها ساختمانهای نظامی و دولتی در خطر هستند بلکه ساختمانهای تجاری و دانشگاهها نیز در معرض این خطر می‌باشند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-2- محدودیت سوخت:

محدودیت سوخت همانند پیشگیری از احتراق با موفقیت در طراحی و اداره کردن اقدامات تعیین می‌شود. بطور قطعی مکانی که یک طراح می‌تواند نقش مثبتی داشته باشد زیاد است، مگر اینکه ساختمان بوسیله مقاطعه‌کاران و پیمانکاران اداره و استفاده شوند، در آن صورت ارزیابی پیشگیری از حریق که در عمل بتواند مؤثر واقع شود، غیر ممکن خواهد بود.

محدود کردن مقدار سوخت در دسترس جهت کاهش خطرات حریق از دو طریق به ما کمک می کند. اول، با کنترل کردن مقدار موادی که قادر به سوختن و آزاد کردن حرارت جهت تغذیه و رشد حریق می‌باشد. این مورد بعنوان (بار حریق) سوخت شرح داده شده است.      دوم مقدار دودی که ممکنست تولید گردد، کنترل شود. مقدار سوخت بالقوه که هنگام سوختن تولید دود می‌کند بعنوان (بار دود) بیان می‌شود و این مورد ممکنست با توجه به بار سوخت وبسته به مشخصات دود تولید شده از مواد درگیر حریق، تفاوت کند.

ممکنست یک سوخت دارای بار دود کم اما بار سوختی بالا باشد، یا برعکس ، بطور کلی دو نوع سوخت مد نظر طراح می‌باشد. سازه ساختمان و محتویات ساختمان.

2-2-1- سازه یا کالبد ساختمان

مشخصات اصلی مواد ساختمانی که می‌توان آنها را سنجش نمود و طراح باید از آنها اطلاع داشته باشد عبارتنداز:

1- قابلیت احتراق: تسهیلاتی که با آن یک ماده می‌تواند محترق شود، چنانچه در معرض شعله قرار گیرد.

2- قابلیت سوختن: قابلیت سوختن یا نسوختن یک ماده وقتی که از یک حریق موجود حرارت دریافت می‌نماید.

3- توسعه حریق: درجه‌ای از مواد که در انتشار حریق از طریق آزاد کردن حرارت زمانیکه خودش در معرض حرارت قرار دارد شرکت می‌کند. این مورد با سطح انتشار حرارت و مقدار حرارت آزاد شده در نظر گرفته می‌شود.

4- پیشرفت شعله بر روی سطح: آیا یک ماده پیشرفت شعله را بر روی سطوح خودش پشتیبانی می‌کند.

5- قوه تاریکی دود: درجه‌ای از دود تولیدی هنگام سوختن مواد که سبب کاهش دید می‌شود.

6- مقاومت در برابر حریق: مقاومت یا عدم مقاومت یک جزء یا مجموعه‌ای از یک قسمت در برابر حریق از طریق حفظ (تثبیت) مشخصات ظرفیت تحمل بار، تمامیت و خود عایق بودن. (شکل 2-3)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

برای هر کدام از این مشخصات آزمونها و استانداردهایی وجود دارد. اولین مشخصه: قابلیت احتراق تاثیر کامل در پیشگیری از احتراق دارد. سه مشخصه بعدی (قابلیت سوختن- توسعه حریق - میزان پیشرفت حریق بر روی سطح) با محدودیت سوخت که چگونگی سرعت یک حریق را در مراحل ابتدایی رشد حریق تعیین می‌نماید، در نظر گرفته می‌شود. مشخصه پنجم (قوه تاریکی دود) یک نوع ارزیابی است زیرا که نشان دهنده بار دودزایی مواد می‌باشد. آخرین مشخصه (مقاومت در برابر حریق) نباید با پنج مشخصه قبلی که بعنوان توانایی یک عضو ساختمانی یا مجموعه (بر یک ماده ترجیح دارد) در مقابل توسعه حریق می‌باشد، آمیخته شود، زیرا این مورد جنبه‌ای از محدودیت حریق می‌باشد.

اعضای سازه‌ای یک ساختمان (دیوارها، کف‌ها، پشت‌بام‌ها، سقف‌ها، تیرها و ...) بهیچ وجه نباید یک منبع سوخت بالقوه باشند زیرا آنها باید در جای خود، هم‌ برای پایداری و استقامت سازه   و هم برای محدود کردن حریق باقی بمانند. چنانچه یک عضو سازه‌ای بصورت سوخت یک حریق عمل نماید، یک مصیبت بزرگ رخ می دهد.

2-2-2- محتویات ساختمان:

حریقهای بسیار بزرگ با احتراق محتویات ساختمانها شروع می‌شوند. بنابراین تهیه و تدارک پارچه‌ها، نازک‌کاریها و مبلمان تحت کنترل تیم طراحی بسیار اهمیت دارد زیرا نسبت سهیم بودن آنها در پیشگیری از حریق باید مدنظر قرار گیرد.

خطرات ناشی از سوختن مبلمان، نازک‌کاریها و اتصالات آنها بستگی به ساختار آنها و بویژه انواع لایی‌های بکار برده شده دارد. یک ماده کاملاً ضد شعله وجود ندارد و معمار و طراح فقط با انتخاب دقیق نازک‌کاریها و مبلمان پارچه‌ای و فوم می‌تواند خطرات را به حداقل کاهش دهد.

بافته‌های پنبه‌ای می‌توانند بوسیله «پروبان» یا «پیرو واتکس» اصلاح شوند بنحوی که مقاومت کیفی خوبی در برابر حریق داشته باشند، بطوریکه در محل تماس با شعله بصورت ذغال‌سوزی ثابت در همان محل در می‌آیند. کل مقدار سوخت بالقوه موجود در داخل ساختمان از انواع مختلف باید در تعیین سطح محدود کردن حریق منظور شود.

2-3- مدیریت (اداره کردن) ایمنی در برابر حریق:

استراتژی ایمنی در برابر حریق ، موارد پیشگیری از حریق را که شامل مدیریت ایمنی در برابر حریق ساختمان (مانند ارتباطات، فرار، محدود کردن و اطفاء حریق) می‌باشد، تعمیم خواهد داد.

استراتژی ایمنی در برابر حریق به روش‌های ایمنی معمولی ساختمان و کارهایی که در زمان وقوع حریق باید انجام گیرد، خواهد پرداخت. روش‌های ایمنی معمولی برنامه‌های مدیریت و برنامه‌ریزی را برای رسیدگی به ایمنی مقرری و کلی ساختمان بسط و گسترش می‌دهد. بطوریکه کلیه سیستم‌های ایمنی در برابر حریق و اجزای آن مطابق قاعده بازنگری می‌شوند. یک چنین بازنگری موجب مشخص شدن خطرات جدید در ساختمان می‌شود و سنجش‌های کامل و دقیق باعث به حساب آوردن خطرات می‌شود. بعلاوه روش‌های ایمنی در برابر حریق معمول، آموزشی که کارکنان نیاز دارند را نیز معین خواهد نمود.

قسمت دوم استراتژی حریق، کارهایی که در زمان وقوع حریق باید صورت گیرد، شامل می‌شود، و تیم طراح باید نقشه‌های از پیش طراحی شده این کارها را ارائه نمایند. این مدارک باید مسئولیت‌ها و وظایف کارکنان که حاکی از تاکتیک‌های ضروری برای انجام امور در چنین شرایطی (تخلیه یا خروج، اطفاء حریق یا محدود کردن حریق) می‌باشد، مطرح و معین نماید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل سوم

ارتباطات

 

 

 

 

 

 

 

فصل سوم : ارتباطات                                                                          

کلیات:

وقتی حریق شروع می‌شود، نکته با اهمیت آنست که تا آنجا که امکان دارد هرچه سریعتر حریق کشف شود. بدیهی است که می‌تواند قبل از تن دادن به حریق، اعمالی جهت تخفیف آن صورت گیرد و در مقیاس بزرگتر به موفقیت احتمالی بیانجامد. وقتیکه یک حریق کشف می‌شود، خواه بوسیله متصرفین و خواه توسط سیستم‌های اتوماتیک، ضروریست موقعیت محل حریق زده با متصرفین مشخص و با نیروی آتش نشانی ارتباط برقرار شود. اطلاعات ما را قادر خواهد ساخت هر برنامه از پیش ترتیب داده شده جهت تخلیه حریق را شروع نموده و سیستم‌های اتوماتیک فعال شود (مانند فعال شدن سیستم کنترل دود، بسته شدن درهای حریق، فعال شدن سیستم اطفایی محلی).

یک سیستم کشف و اعلام حریق بخشی از ارتباطات را تشکیل می‌دهد و معمولاً در راستای هدف مورد نظر که هم می تواند ایمنی از جان (L) وهم حفاظت از اموال (P)  باشد، تقسیم‌بندی می‌شوند. بعضی سیستم‌ها ممکنست بمنظور ایمنی جان و حفاظت اموال  (هر دو ) ارائه شوند. علیرغم این دسته‌بندیها، تمام سیستم‌ها جهت هشدار دادن از آغاز       فرار از حریق و تلاش و سعی برای محدود کردن و خاموش کردن آن، فراهم می‌شوند.

3-1- کشف حریق:

سیستم‌های کشف حریق محصولات حریق را شناسایی می‌کنند. برای یک فرداین شناسایی با دیدن،صدا یا بوئیدن و برای یک کاشف اتوماتیک بوسیله حرارت، دود و نور (در طول موجهای ماوراء بنفش و مادون قرمز) و اغتشاش در حرکت، انجام می‌گیرد.

 

 

3-1-1 تجهیزات دستی کشف حریق:                                                           

شاید بهترین کاشف‌های دودی حاضر در ساختمان افراد باشند، افراد قادر خواهند بود با صدا،  بو و نور حریق، آن را شناسایی و کشف نمایند و سپس خیلی سریع تصمیم عاقلانه بگیرند.

آموزش ایمنی در برابرحریق لزوم نصب سیستم هشدار دهنده را بعنوان اولین عمل تاکید می‌کند اما مشکل‌ترین مسئله برای آموزش دهندگان اینست که آیا مردم را تشویق به مبارزه با حریق بکنند یا ترک محل و ساختمان. در اغلب ساختمانهای بزرگ سیستم اعلام حریق نصب می‌شود بطوریکه با استفاده از شیشه شکننده دکمه احضار (یا بعبارت صحیح‌تر شستی اعلام حریق) هشدار اعلام خطر فعال می شود. معمول است شستی اعلام حریق در راههای خروجی نصب شود که مردم را تشویق به ترک ساختمان نموده و مطمئن شویم هیچکس بمنظور فعال کردن سیستم هشدار بطرف حریق حرکت نمی‌کند.

3-1-2- دود:

غالباً از دتکتورهای اتوماتیک کاشف ذرات دود حریق استفاده می‌شود و این دتکتورها قادر هستند حریق را در مراحل زودتر نسبت به دتکتورهای حرارتی کشف نمایند. دو نوع اصلی این دتکتورها عبارتند از یونیزه و اپتیکال.

دتکتورهای اپتیکال بیشتر برای حس کردن ذرات دود غلیظ (درشت‌تر) تنظیم شده‌اند در حالیکه دتکتورهای یونیزه به ذرات کوچکتر دود، معمولاً غیر قابل رویت، ذرات دودی که در شروع حریق تولید می‌شود، حساس هستند. بنابراین اگر حریق بصورت کندسوزی صورت گیرد دتکتورهای اپتیکال بهتر است.

3-1-3- حرارت:

دتکتورهای حرارتی از نوع دتکتورهای چند منظوره هستند که با رسیدن به دمای ثابت  طراحی شده یا رسیدن به سرعت افزایش حرارت معین فعال می‌شوند.

دتکتور حرارتی ثابت در جایی که اختلاف دمای محیط بطور عادی رخ می‌دهد تعداد کمتری اعلام‌های کاذب می‌نماید عیب این نوع دتکتور اینست که سرعت پاسخگویی آن نسبتاً آهسته می‌باشد. دتکتور سرعت افزایشی در حریقها خیلی سریعتر پاسخ می‌دهد، زیرا که براثر یک سرعت افزایش دما فعال می‌شود، و به یک دمای معین بستگی ندارد. این نوع دتکتور بویژه برای مکان‌هایی که دتکتورهای دودی بعلت وجود ذرات گرد و غبار بی‌اعتمادی ایجاد           می نمایند، مناسب است.

3-1-4- نور:

سنسورهای نور ماورای بنفش و اشعه مادون قرمز را می‌توان بعنوان دتکتور شعله‌ای بکار برد و اینها برای کشف حریق‌های بسیار ویژه و پیچیده استفاده می‌شوند. اینگونه دتکتورها از انرژی تشعشعی حریق بصورت مادون قرمز استفاده می‌نمایند و یا از واکنش طیف مرتب ماورای بنفش بر روی یک سلول فتوالکتریک یا لوله پر از گاز حساس استفاده می‌نمایند.

دتکتورهای شعله‌ای در مناطقی که انباری از مایعات قابل اشتعال در مقدار قابل توجهی وجود دارد، مناسب می‌باشند.

3-1-5- اغتشاش گرمایی:

اکثر دتکتورهایی که تا کنون شرح داده شدند دتکتورهای نقطه‌ای هستند زیرا که آنها دود، حرارت یا نور را در یک نقطه معین یا در یک شعاع از آن نقطه ثابت کشف می‌کنند. دتکتورهای اغتشاش گرمایی بسته به خطی که بصورت نوری جریانهای هوای داغ یا دود را حس می‌کنند، طراحی می شوند. قطع شدن نور خطی نشاندهنده یک حریق می‌باشد. این دتکتورها برای فضاهای بزرگ بویژه سالن‌های سوله و گاراژهای اتوبوس بسیار مفید می‌باشند.

در بعضی از انواع این دتکتورها خط نوری مادون قرمز از یک منبع به یک دریافت کننده ارسال می‌شود. اثرات گرمایی حریق سبب قطع شدن یا میزان شدن خط نوری بر روی دریافت کننده می‌شود. باید توسعه حریق در مراحل ابتدایی خط نوری را تاریک کند. این مورد سبب ارسال سیگنال اعلام حریق می‌شود، بنابراین دتکتورهای خطی هم برای حس کردن دود و هم برای حرارت می‌باشند.

3-1-6- نمونه برداری هوا:

در بعضی موقعیت‌های خاص ، ممکنست از سیستم‌های نمونه‌بردار هوا استفاده شود که هوا از موقعیت‌های مختلف به توالی وارد شده و از سنسور خارج می‌شود. هوا معمولاً از سوراخهای کوچک لوله‌های نمونه‌بردار به ایستگاه تجزیه و تحلیل مرکزی کشیده می‌شود، که در آنجا دتکتورهای دودی برای حس کردن هر نوع ذرات دود نمونه وجود دارد.

3-2- درک، تجزیه و تحلیل:

بعد از کشف حریق، سؤالاتی درباره تعبیر یا تفسیر آن سیگنال پیش می‌آید. برای مهندسان برق کاملاً واضح است که سیستم کشف و اعلام حریق متعارف بسیاری از جزئیات دریافت شده توسط سنسورهای مختلف را رد می‌کند. اختراع میکروپروسسورهای موثق باعث شد تا حدی نتایج بدست آمده از هر کدام از ادوات سیستم و اطلاعات بدست آمده از عملکرد سری دتکتورها تجزیه و تحلیل شده و صحت و در تجزیه و تحلیل اثرات حریق و توانایی پیش‌گویی و ثبت خطاها دقت بیشتری شود. این سیستم ها تحت عنوان (آدرس دار) شناخته می‌شوند.

3-2-1- سیستم‌های متعارف:

در سیستم‌های متعارف سیم‌کشی در یک مدار حریق ویژه  با قسمت حریقهای خاص یا زیرقسمت‌ها ارتباط دارد. دتکتورها بنحوی سیم‌کشی شده‌اند که یک سیگنال حریق در آن مدار یک سیگنال حریق در تابلوی اعلام حریق ایجاد می‌نماید و یک چراغ نشانگر بر روی آن مدار درتابلو را روشن می‌نماید. در یک ساختمان چند مداری یک تابلوی اعلام حریق متعارف با یک سری از مدارها، با موقعیت‌های علامت‌گذاری شده مدار یا یک دیاگرام موقعیت مدار که در کنار تابلو نصب می‌باشد نشان داده می‌شود. (شکل 3-1)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-2-2 سیستم‌های آدرس دار:

در سیستم‌های آدرس دار مانند سیستم‌های متعارف تعدادی وسایل کشف و شستی‌های اعلام حریق استفاده می‌شود اما در این یکی تفاوت می‌کنند و در تابلوی سیستم میکروپروسسورهای بیشتری استفاده شده است. این سیستم می تواند با مقایسه اطلاعات دریافت شده و آنچه که در حافظه ذخیره می‌باشد اطلاعات بیشتری به ما بدهد. سری (هد) دتکتور سیستم متعارف در سیستم آدرس دار بصورت یک سنسور مجزا در می‌آید و یک موقعیت دقیق و احتمال خواندن یک خطا یا یک سیگنال حریق را ارائه می‌نماید. (شکل 3-2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3-3- اعلام حریق:

وقتی که یک اعلام بصدا در می‌آید یک سیگنال برای تخلیه متصرفین یا یک هشدار جهت آماده شدن برای تخلیه می‌باشد. اعلام باید منجر به احضار کردن نیروی آتش‌نشانی شود بطوریکه آنها بتوانند مبارزه با حریق را آغاز نمایند و اگر نیاز باشد به تخلیه افراد کمک نمایند.

3-3-1- متصرفین:

اصولی‌ترین شکل اعلام کننده صوتی زنگ الکتریکی می‌باشد. این زنگ می‌تواند بصورت پالس متناوب و یا بصورت صدای ممتد و شاید آگاهی دادن به ترتیب هشدار و تخلیه بصدا درآید. چنانچه یک محوطه بزرگ و پرت داشته باشیم ممکن است نیاز باشد از آژیر استفاده شود.

جائیکه مشکلی بر سرراه شنیدن صدای اعلام جهت متصرفین ناشنوا یا صداهای تجهیزات وجود داشته باشد، باید یک اعلام کننده تصویری مثلاً چراغ فلاشر نصب شود.

در حریقهای مسکونی که در طول شب رخ می دهند، اولین هشدار که متصرفین اتاقهای خواب طبقات بالا ممکن است داشته باشند بصورت صدای ترق و تروق یک حریق توسعه یافته می‌باشد. دتکتورهای دودی کامل با اعلام کننده‌های فراگیر می‌تواند یک هشدار سریعتر را ارائه نموده و بنابراین تعداد تلفات جانی را کاهش دهد.

در ساختمانهای مختلف که دارای کارکنان ساکن، بازدید کننده‌ها، بیماران  یا ساکنین می‌باشند نیاز است سیستم اعلام کارکنان را هشیار نموده و برنامه‌ریزی طرح تخلیه حریق را آغاز کنند.

3-3-2- نیروی آتش نشانی:

در اکثر ساختمانها یک شماره تلفن خاص جهت اطلاع نیروی آتش‌نشانی پیش‌بینی می‌شود. اما مدیریت باید بداند چه کسی مسئول پاسخگویی به این تلفن می‌باشد. در ساختمانهایی که دارای مخابرات می‌باشند تلفنچی این کار را انجام می دهد. جهت موفقیت در ارتباط با نیروی آتش‌نشانی نیاز است که آدرس کامل و شماره تلفن ذکر گردد.

تهیه و تدارک و تعیین محل استقرار تابلوی کشف و اعلام حریق و هر تابلوی فرعی دیگر باید توسط طراح و به دقت صورت گیرد. سیستم کشف و اعلام حریق همچنین باید بتواند سیستم‌های دیگر را فعال کند. برای مثال چفت‌های در (وسایل بازنگهدارنده‌درها)، کنترلها و دمپرهای تهویه موتوری، سیستم‌های تخلیه دود برقی، سیستم‌های اطفاء حریق و سیستم‌های مطلع کننده کارکنان.

در مورد سیستم های تهویه برای ساختمانهایی که باید ایمنی در برابر حریق برای آنها در نظر گرفته شود، معمول است که اجازه دهند سیستم‌ها بطور اتوماتیک خاموش یا قطع شوند یا با برعکس نمودن کار سیستم تخلیه، هوا به داخل دمیده شود. سیستم تهویه باید طوری طراحی شود که نیروی آتش‌نشانی بتواند سیستم تخلیه دود را خاموش کند یا به محل تولید خود برگرداند و هوا را از یک سیستم تحت کنترل آتش‌ خارج کند. این کلید یا کلیدها باید در موقعیتی قرار گیریند که براحتی قابل دسترس باشند.

3-4- علائم و هشدارهای حریق:

3-4-1- علائم:

جهت اطلاع متصرفین و نیروی آتش‌نشانی وجود علائم بسیار مهم است، اما آنها نباید بیش از اندازه و بیمورد استفاده شوند.

وجود علائم برای علامت‌گذاری آندسته از خروجی‌ها که بخشی از راههای عبور و مرور معمول نیستند، مهم است. در مجموعه ساختمانهای عمومی این علائم باید تمام راههای دسترسی را نشان دهد. برای مثال، در ساختمانهایی که در مسیرهای تخلیه افقی از درهایی متعدد استفاده شده است باید وضعیت‌ها نشان داده شود (شکل 3-3)

 

 

 

 

 

 

 

 

علایمی که نیاز است نشاندهنده اعمالی باشند که می‌بایستی انجام پذیرد، علایم دستوری    می نامند. این علائم بشکل دایره با کلمات سفید بر روی زمینه آبی‌رنگ می‌باشند. معمول‌ترین نوع این علائم «درب حریق- بسته نگهدارید» می‌باشد. شکل (3-4)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ممکن است نیاز باشد که هم متصرفین و هم آتش‌نشانان از یک خطر در ساختمان با اطلاع شوند (برای مثال خطر تشعشع یا خطر بیولوژیکی). این علائم دارای کلمات سیاه رنگ بر روی زمینه زردرنگ می‌باشند.(شکل 3-5)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بعضی علائم ممکن است عملی را مانع شوند (مثلاً «سیگار نکشیده»)، این علائم یک دایره با یک قطر قرمز رنگ می‌باشند که یک علامت تصویری سیاه رنگ بر روی زمینه سفید رنگ دایره ترسیم شده است.(شکل 3-6)

 

 

 

 

 

 

 

 

رنگ قرمز آتش (برای مثال: «لوله خشک اصلی» و « قرقره شیلنگ آتش‌نشانی»). این علائم باید بشکل مستطیل با کلمات سفید رنگ بر روی زمینه قرمز رنگ باشند. (شکل 3-7)

 

 

 

 

در موقعیت هایی که افراد بیشماری حضور دارند (مثلاً تئاترها یا مراکز ورزشی) این علایم باید دارای نور داخلی (خودنور) باشند.

3-4-2- هشدارهای حریق:

در اماکن اداری و موسسه‌ها ضروریست که یک استراتژی برای تخلیه از قبل برنامه‌ریزی شود. بموازات آموزش کارکنان، بروشورهایی با جملات کوتاه بصورت هشدارهای حریق باید در موقعیت‌های مناسب نصب شود. اگر چنین موردی در نظر گرفته شود باید بیان کننده اعمالی باشد که جهت کشف حریق و اجرای نقشه جزئیات تخلیه متناسب با آن قسمت خاص      حریق زده یا هر نقطه طراحی شده دیگر از مجموعه ضروری می‌باشد .(شکل 3-8)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل چهارم

راههای خروج

 

 

 

 

 

 

 

فصل چهارم: راههای خروج                                                                  

کلیات:

هر ساختمانی باید بنحوی طراحی شود که در زمان وقوع حریق متصرفین آن بتوانند از محل خارج شوند. آنها باید قادر باشند به یک محل امن دسترسی پیدا نمایند بدون آنکه توسط دود یا حرارت محاصره شوند. بنابراین زمان مورد نیاز برای خروج باید کوتاهتر از زمانی باشد که حریق گسترش می‌یابد. این موضوع می‌تواند با کنترل توسعه حریق و اطمینان از اینکه راههای خروجی خیلی طویل و خیلی پیچیده نیستند، حاصل شود. راههای خروجی باید در مسیرهای عبور و مرور عمومی ساختمان طراحی شوند و باید یک بخش کامل از نخستین مفهوم طرح را تشکیل دهد.

این کافی نیست که فقط راه خروج را بعنوان یک سری راههای حفاظت شده در نظر گرفت که بوسیله آن مردم بتوانند با تلاش خود از هر نقطه‌ای از ساختمان به یک محل امن فرار نمایند. یک چنین تفسیری با مشکلات زیادی برخورد خواهد کرد. علیرغم آنکه بسیاری از مردم دارای توانایی کافی برای تخلیه هستند، افراد ناتوان، بیمارهای مزمن، افراد آرام‌بخش خورده نیاز دارند که جهت تخلیه کمک و یاری شوند. بنابراین دو استراتژی پایه برای راه خروج وجود دارد.    اول راه خروج، یک راه مستقیم و ساده از داخل ساختمان به خارج در زمانی که سیستم اعلام بصدا در می‌آید. دوم: محل امن، با استفاده از محدودیتهای ساختاری در ساختمان یک محل امن در داخل ساختمان هم فراهم شود بطوریکه از هر قسمت محل حریق زده ساختمان به قسمت مجاور آن تخلیه صورت گیرد. بدیهی است این مورد زمانی قابل قبول است که ادامه بیشتر تخلیه بدون برگشتن به قسمت اصلی حریق زده امکان پذیر باشد.

همچنین استراتژی سومی نیز برای خروج وجود دارد که می تواند بعنوان آخرین راه محسوب شود و با وسیله‌ای خارج از ساختمان انجام می گیرد و آن را نجات نام‌گذاری می‌نمایند. نجات را می توان در ساختمان‌های کوچک در نظر داشت، اما این روش نه قابل اطمینان است ونه توصیه می شود. چنانچه ساختمان فقط یک پله داشته باشد تخلیه متصرفین بوسیله نردبانها را نیز می‌توان در نظر داشت، اما مسلم است این روش فقط برای تعداد قلیلی از متصرفین و ساختمانهای کم‌ارتفاع مناسب است. همچنین از آنجائیکه نجات افراد ناتوان، بیمار مزمن و علیل و دست و پا شکسته سخت می‌باشد، طراحی تجهیزات و تسهیلات نجات باید بعنوان یکی از جنبه‌های کمکی برای آینده در نظر گرفته شود نه بعنوان استراتژی پایه راه خروج.

4-1- متصرفین:

در طراحی راههای فرار از ساختمان یک طراح باید حداکثر تعداد متصرفین و الگوهای رفتاری آنان را خیلی دقیق در نظر بگیرد. جهت طراحی راههای خروج یک درک واقعی از سرعت گسترش حریق الزامی است. گسترش حریق در داخل ساختمانها می تواند بطور شگفت‌انگیزی صورت گیرد. ویژگی و تعداد متصرفین احتمالاً تاثیر بیشتری نسبت به تاکید صرف بر عوامل فیزیکی طراحی در قوانین و راهنمایی فرار خواهد داشت. پنج ویژگی کلیدی متصرفین که    می تواند قابل ارزیابی باشد، بشرح زیر در نظر گرفته شده‌اند:

1- خطر در خواب بودن

2- تعداد متصرفین

3- توانایی حرکت متصرفین

4- آشنایی متصرفین به محل

5- عکس‌العمل متصرفین در پاسخ به اعلام کننده‌ها

 

 

 

4-1-1- خطر در خواب بودن:                                                                      

ساختمانهائیکه مردم در آن می خوابند ذاتاً خیلی خطرناکتر از ساختمانهایی هستند که در طول روز مورد استفاده قرار می‌گیرند. این یکی از مهمترین فاکتورهای تشخیص برای طراح جهت طراحی ایمنی در برابر حریق در طراحی یک ساختمان می‌باشد.

محوطه‌های اقامتی خواه مؤسسات (مانند بیمارستانها و زندانها) یا تجارتی (مثلاً هتلها و مهمانسراها)، نیز یک چنین خطراتی را دارا می‌باشند. در محوطه‌های این مؤسسات ممکن است کارکنان هشیار بوده و در طول شب نیز مشغول بکار باشند اما دتکتورها یک ضریب ایمنی بالاتر را ارائه می‌نمایند. تمام محوطه‌های اقامتی تجاری باید دارای سیستم کشف و اعلام حریق خودکار باشند.

4-1-2- تعداد متصرفین:

بمنظور طراحی تعداد کافی راههای خروج ضروریست که طراح تعداد متصرفین داخل ساختمان و محلی که آنها احتمالاً مستقر می‌باشند، بداند. این موضوع بستگی به کاربری ساختمان دارد. اما طراحان باید بخاطر داشته باشند که یک ساختمان طراحی شده برای هدفی خاص ممکنست برای موارد دیگر نیز استفاده شود.

در مرحلة طراحی معمول است که این کار با تخمین زدن تعداد تقریبی افراد با توجه به نوع کاربری (فاکتور بار متصرفین) انجام گیرد. سطح موجود برحسب مترمربع در نظر گرفته شده و بر فاکتور بار متصرفین تقسیم می‌گردد و نتیجتاً یک راهمنایی تقریبی از حداکثر تعداد متصرفین مورد انتظار به ما می دهد. کلاً برای ساختمانهای بزرگ با جمع بستن کلیه مناطق جداگانه این محاسبه انجام خواهد گرفت. مناطق عبور و مرور جز‌ء محاسبات محسوب نمی‌گردد.

 

جدول 4-1: انواع ساختمانها و تراز اشغال متصرفین

انواع ساختمان	بارمتصرفین
1- خانه‌ها 2- آپارتمانها و خانه‌های کوچک 3- مؤسسات اقامتی (بیمارستانها، زندانها     و ....) 4- هتل‌ها و مهمانخانه‌های شبانه روزی 5- دفاتر اداری، تجاری، مدرسه‌ها 6- فروشگاهها 7- اماکن تجمعی و سرگرمی (a) کافه‌ها و تریاها (b) سالنهای رقص و فضاهای انتظار (c ) سالنهای سخنرانی، رستورانها 8- صنایع 9- انبارها 10- توقفگاه‌های خودرو	پنج برابر فضای خواب = فاکتور بار متصرفین پنج برابر فضای خواب =             " سه برابر فضای خواب =              "   دو برابر فضای خواب =               " فاکتور بار متصرفین = 6            فاکتور بار متصرفین = 2                  فاکتور بار متصرفین =   5/0 فاکتور بار متصرفین =   7/0 فاکتور بار متصرفین =   1 فاکتور بار متصرفین =   5 فاکتور بار متصرفین =   15 دو برابر فضای توقف خودرو = فاکتور بار متصرفین

 

یک راهنمایی پیشنهادی ساده (فاکتورهای بار متصرفین) برای انواع ساختمانها در جدول 4-1 آمده است، این ارقام یک راهنمایی خیلی تقریبی را ارائه می‌کند و خطرات ویژه‌ای که با ساختمانهای بلند همراه است (بیشتر از 10 طبقه) یا زیرزمین‌های عمیق (بیشتر از یک طبقه زیرزمین) که نیاز به توجهات ویژه‌ای خواهند داشت، شامل نمی‌شود.

طراح ضمناً باید جنبه‌های رفتاری از ازدحام کردن افراد و کنترل این تعداد زیاد افراد را مد نظر داشته باشد.

بموازات تامین روشنایی کافی راههای خروج، مشخص کردن مسیرهای علامت‌گذاری شده و سیستم های ارتباطی مناسب، در نظر داشتن دیوارهای (سدهای) دفاعی و ضد حمله می تواند مهم باشد.

4-1-3- توانایی حرکت متصرفین:                                                            

قبلاً نیز تاکید شده بود که باید متصرفین قادر باشند از منطقه خطر قبل از اینکه آنها در محاصره دود و حرارت ناشی از حریق قرار بگیرند، فرار کنند. اما مردم با سرعت‌های مختلف فرار خواهند کرد و یک شکل ایده‌آل وجود ندارد که طراح بتواند از آن استفاده کند. بعضی متصرفین ممکنست ناتوان، گرفتار و یا حتی مست باشند. تلاشهای زیادی شده است که سرعت عادی حرکت مردم سالم را برآورد نمایند و تمامی آنها به 80- 60 متر در دقیقه رسیده‌اند. بنابراین مقدار 60 متر در دقیقه باید و احتمالاً بعنوان یک راهنمایی خام جهت دستیابی به حرکت افرادی با توانایی جسمی استفاده بشود.

4-1-4- آشنایی متصرفین با محل:

اگر ساکنین با قسمت‌های مختلف ساختمان آشنا باشند، بدیهی است که جهت تخلیه و فرار از حریق نسبت به آنهایی که با محیط اطراف خود آشنایی ندارند مشکلات کمتری خواهند داشت. در ساختمانهای بیگانه مردم بطور غیر ارادی سعی می‌کنند از همان راهی که آمده‌اند خارج شوند و ترغیب آنها به فرار از طریق راههای فرار طراحی شده کاری سخت است، چنانچه آنها در جهت مخالف شما باشند. بنابراین راههای خروج و عبور و مرور عادی باید همیشه بعنوان مسیرهای فرار تلقی شوند.

آشنایی با مسیرهای خروج با توجه به نوع ساختمانها متفاوت می‌باشد. در موقعیت معمول مسکونی متصرفین با جانمایی خانه یا آپارتمان خود بخوبی آشنا می‌باشند. به همچنین در ساختمان دفاتر اداری و کارخانجات که احتمالاً دارای نیروی ثابت کاری می‌باشند. افراد با راههای دسترسی و فرار آشنا هستند. مشکلات احتمالاً در مکانهایی رخ می‌دهد (مانند هتلها و مهمانسراها) که متصرفین آن برای مدت کوتاهی اقامت دارند. این مشکل بخصوص در کلوپ‌ها و سمینارها شدت می‌یابد زیرا که متصرفین آن از طبقه یا سطحی که هستند آگاهی ندارند، چه برسد به جای خروجهای اضطراری.

4-1-5- عکس‌العمل متصرفین در پاسخ به هشداردهنده‌های حریق:

وقتی که یک حریق رخ دهد و هشداردهنده‌ها بصدا در می‌آیند، اعمال مختلفی ممکنست صورت پذیرد. در یک ساختمانی که کارکنانی با مقررات مناسب و استراتژی تخلیه معین وجود دارد، عکس‌العمل و پاسخ متصرفین مشخصاً با ساختمانی که متصرفین آنها ممکن است ناراضی یا ناتوان در درک مفهوم خطر باشند، تفاوت می‌کند.در این رابطه یک ساختمان اداری یا یک بیمارستان با بخش جراحی فعال، نمونه‌های ایمن‌تر محسوب می‌شوند در حالیکه یک خانه کوچک برای آسایشگاه روانی و مراکز کنفرانس یا ساختمان دانش‌آموزان شبانه روزی می‌تواند جزء نمونه های نگران کننده معرفی شوند.

مطالعات زیادی در رابطه با عکس‌العمل افراد نسبت به حریق و هشدار دهنده‌های حریق انجام شده است. این مطالعات نشان می دهد که افراد اغلب بلافاصله بعد از شنیدن هشداردهنده عکس‌العمل نشان نمی‌دهند و بجای آن در صدد ارتباط با سایرین جهت جستجو برای یافتن اطلاعات بیشتر برمی‌آیند، آنها ممکن است ارزیابی غلطی از موقعیت حریق داشته باشند و یا ممکن است حتی هشدار حریق را نادیده بگیرند.

وجود سیستم‌های کشف و اعلام حریق در ساختمانها بمنظور پاسخگویی صحیح و تشویق به عمل سریع می تواند بسیار ضروری و حائز اهمیت باشد. همچنین آموزش به ساکنین و کارکنان برطرف کننده موارد ناروا در پاسخ دادن سریع و صحیح در موارد حریق می‌شود.

4-1-6- انواع ساختمان و متصرفین آن:

جدول (4-2) برای ارزیابی و تشخیص عوامل جدی که در این کتاب در ارتباط با انواع ساختمان بحث شده است، ارائه می‌گردد. در بعضی انواع ساختمان یا بعضی تصرفهای ترکیبی که فقط برای یک نوع کاربری منظور شده‌اند، برای دستیابی کلی به ایمنی در برابر حریق مناسب خواهند بود. بنابراین این جدول می تواند برای نشان دادن عوامل خطر در انواع تصرفها یا تصرفهای ترکیبی بکار رود. جدول مذکور نشانگر آنست که از انواع مختلف ساختمان، هتلها و آموزشگاههای شبانه‌روزی، مؤسسات اقامتی و تجمعی و تفریحی، با بیشترین شدت خطر مواجه می‌باشند. اینگونه اماکن مشکلات را در سه عامل از پنج عامل مشخص شده در جدول دارا می‌باشند. املاک مسکونی (خانه‌ها، آپارتمانها و خانه‌های کوچک) و فروشگاهها دو عنوان از مشکلات را دارا می‌باشند. سایر انواع ساختمان که دارای چنین موقعیت‌های خطر شدید نیستند و باستثنای اماکنی با قابلیت احتراق بالا و محوطه‌های با خطر سوخت بالا (مکانهایی که ممکن است شما با مشکل گروه کارکنان مجزا که احتمالاً از وقوع و پیشرفت خطر ناآگاه هستند، روبرو باشید)، اماکنی هستند که مشکلات خاصی در جدول برای آنها نشان نمی‌دهد. خطرات خاص مرتبط با بسیاری از ساختمانهای بلند (بیشتر از 10 طبقه) یا زیرزمین‌های عمیق (بیشتر از یک تراز) نیاز به توجهات و رعایت نکات خاص دارد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 4-2: انواع ساختمان و ویژگیهای متصرفین آن

انواع ساختمان	S	N	M	F	R
1- خانه‌ها 2- آپارتمانها و واحدهای کوچک 3- مؤسسات اقامتی (بیمارستانها، زندانها و ....) 4- هتل‌ها و آموزشگاه های شبانه روزی 5- دفاتر اداری، تجاری، مدرسه‌ها 6- فروشگاهها 7-مراکز تجمعی و تفریحی (تئاترها، سینماها و غیرو) 8- مراکز صنعتی (الف) با خطر بالای‌حریق(مواد نفتی ، مبلمان، پلاستیک‌ها) (ب) با خطر متوسط حریق‌(گاراژها، چاپخانه‌ها، نساجی‌ها) (ج) با خطر پائین حریق (فلزکاریها، الکتریکی‌ها، سیمان) 9- انبارها (الف) بار سوخت بالا (ب) بار سوخت متوسط (ج) بار سوخت کم 10- توقفگاه‌های خودرو	× × × × - - -     -   -   -     - - - -	- - × - × × ×     -   -   -     - - - -	- - × - - - -     -   -   -     - - - -	- - - × - × ×     -   -   -     - - - -	× × - × - - ×     ×   -   -     × - - -

× = دارای مشکلی در خروج و فرار

S = خطر در خواب بودن متصرفین

N = خطر تعداد زیاد متصرفین

M = خطر توانایی حرکت متصرفین در تخلیه از محل

F = خطر میزان آشنایی افراد به موقعیت محل

R = خطر عکس‌العمل و پاسخگویی متصرفین به هشدارهای حریق

 

4-2- مسافت پیمایش                                                                             

مراحل مختلف فرار(خروج) و حداکثر مسافتی که می‌توان انتظار داشت مردم بپیمایند مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد.

خروج (فرار) متصرفین بطور کلی در چهار مرحله مجزا در نظر گرفته می‌شود:

مرحله یک: فرار از اتاق یا منطقه شروع حریق

مرحله دو: فرار از قسمتی که حریق شروع شده از طریق مسیرهای عبور و مرور عمومی به خروج نهایی و وارد شدن به پلکان حفاظت شده یا قسمت‌ مجاور که می‌تواند پناهگاه باشد.

مرحله سوم: فرار از طبقه‌ای که حریق آغاز شده به طبقه همکف

مرحله چهارم: خروج نهایی از طبقه همکف.

در یک طرح مکان یابی ساده مراحل بصورت (شکل 4-1) متصور می‌شود. اما در ساختمانهایی با کاربری ترکیبی که تخلیه آن تقسیم‌بندی شده است، مرحله دوم از تخلیه ممکن است فقط تخلیه به یک محل امن در همان طبقه باشد (یک پناهگاه ).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

در ساختمانهای بلند مرتبه شروع به تخلیه کلی نه عملی می‌باشد و نه مطلوب است و بجای طراحی باید تخلیه را مرحله بندی نمود. (شکل 4-2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4-2-1- مرحله اول (خروج از اتاقی که حریق در آن آغاز شده):

برای ارزیابی فرار از یک اتاق ضروریست سرعت گسترش حریق و سرعتی که متصرفین        می توانند محل را ترک کنند در نظر گرفته شده و مقایسه شود. در اتاقهای بزرگ ممکن است ضرورت داشته باشد بیش از یک خروجی در نظر گرفته شود بطوریکه متصرفین خیلی دور از درها قرار نگیرند. حداکثر مسافت پیمایش که آنها باید طی نمایند براساس مسافت پیمایش در مرحله اول می‌باشد. بعضی اوقات ضروریست برای دسترسی به یک اتاق از طریق اتاق دیگر طرح ریزی شود. (شکل 4-3)

 

 

 

 

 

 

ممکن است ضروری باشد جهت حفاظت از مسیر فرار از اتاق داخلی یا استفاده از اتاق دسترسی با روش محدود کردن محتویات آن یا احتمال بروز آتش‌سوزی، محدودیت ایجاد شود تا شرایط بی‌خطری در آن بوجود آید.

4-2-2- مرحله دوم (خروج از قسمت حریق زده):

مرحله بعدی از برنامه فرار ترک قسمت یا قسمت‌های فرعی حریق زده می‌باشد. این مورد غالباً از طریق مسیرهای عبور و مرور که به خارج از ساختمان یا پلکان حفاظت شده یا یک مکان جانبی (بعنوان پناهگاه) منتهی می‌شود، امکان‌پذیر خواهد بود. ضروریست متصرفین به مکان امنی دور از تاثیرات حریق برسند، خواه با ترک کردن کل ساختمان و یا خواه با حرکت جهت دور شدن از قسمت حریق حفاظت شده (بوسیله ارزیابی مطلوب در محدود کردن حریق) باشد.

طراح باید تقسیمات ساختمان را طراحی بنماید تا مطمئن شود که متصرفین زمان کافی را جهت فرار از قسمت حریق زده قبل از اینکه دود و آتش آنها را محاصره کند، دارا می‌باشند.

محاسبه زمان دقیق تخلیه بسیار سخت است بنابراین اکثر کدها و مقررات مسافت پیمایش را از حریقهای گذشته و تجربیات قبلی مشخص می‌نمایند. اغلب ارقامی که در منابع مختلف ذکر شده است 5/2 دقیقه می‌باشد و این عدد همیشه بعنوان یک راهنمای طراحی استفاده می‌شود.

بنابراین طراح فقط با دو مقوله روبرو می‌باشد، یا مبادرت به یک تجزیه و تحلیل کامل ریاضی از تمام احتمالات حریق و انواع حریقها نموده و گسترش و اثرات آن را بر متصرفین متشابه آن شبیه‌سازی کند و یا از اصول پایه شروع بکار کرده و یک ارزیابی مستدل از خطرات جانی و مسافت پیمایش عملی صورت دهد. واضح است که این محاسبات باید با مقررات ملی و محلی مختلف مطابقت داشته باشد، اما در مراحل اولیه طراحی اهمیت بیشتری دارد که به حداقل تقریب درست از اصول پایه دست یابد. (شکل 4-4)

 

 

 

 

 

 

 

تمام متصرفین، در هرجایی از ساختمان که قرار داشته باشند نباید مسافتی بیش از آنچه که در جدول آمده طی نمایند تا به مکان امن برسند. این ارقام از حداکثر مسافت پیمایش 60 متر برای مراحل 1 و 2 تعیین شده‌اند و سپس این اعداد با مشخص شدن و وجود هر مشکلی 10 متر کاهش می‌یابد. بنابراین در یک ساختمان که 2 مورد از 5 مورد ویژگیهای آن بعنوان مشکلات مشخص می‌باشد مسافت پیمایش برای مراحل 1 و 2 به 40 متر کاهش می‌یابد. از انواع ساختمان با مشکلات زیاد (3 مورد از 5 مورد آن) بیمارستانها می باشند و بنابراین ترکیب مسافت پیمایش آنها به 20 متر کاهش می‌یابد. در دفاتر اداری با فقط یک مشکل ایمنی باید حداکثر مسافت پیمایش 50 متر باشد. رقم اولیه 60 متر بعنوان برآورد تقریبی از توانایی یک شخص بزرگسال سالم از نظر جسمانی که می تواند طول یک کریدور بدون مانع را در یک دقیقه بپیماید، انتخاب شده است.

مسافت پیمایش ترکیبی می‌تواند بصورت تفکیک شده از مسافت پیمایش برای مرحله 1 و مرحله 2 ارائه شود. طول مسافت‌های مرحله 1 به مرحله 2 به نسبت 2/1 می‌باشد. مرحله 1 تخلیه، از اتاق حریق زده بطور قریب به یقین فقط از یک جهت امکان‌پذیر می‌باشد و بنابراین عدد داده شده برای مرحله 1 فرار بر اساس یک راه خروج می باشد. بنابراین، بلافاصله بعد از اتاق حریق زده، طراح باید همیشه مسیرهای خروج متعدد را پیش‌بینی نماید بطوریکه متصرفین بتوانند بسمت حریق برگشته و راه فرار دیگری برای خود در نظر بگیرند.

از اینرو مسافت‌های پیمایش مرحله 2 براساس این فرضیه که مسیرهای خروج متعدد وجود دارد تعیین شده است و مسافت‌های داده شده نزدیکترین نقطه به خروجیها می‌باشد .     (شکل 4-5)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ارقام جدول 4-3 راهنمایی خیلی کلی را ارائه می‌دهد و نباید هیچگاه به شکل کاملاً مطلق و معادل آن (که در فصل یک به آن اشاره شد) استفاده شود.

برای طرحهایی که مغایر با این دسته‌بندی می‌باشند پیشنهاد می‌شود ویژگیهای رفتاری افراد که می‌تواند یک عامل خطر باشد با استفاده از راهنمایی مطلوب برای مسافت‌های فرار مناسب بعنوان یک اساس در طراحی محسوب شود.

جدول 4-4 و 4-5 بعنوان یک راهنمای کلی برای آن دسته از طراحان که در مراحل طراحی نقشه کار می‌کنند، ارائه شده است. این جداول اطلاعاتی راجع به تعداد خروجیهایی که برای خروج از فضاهای بزرگ ضروریست ارائه می دهد (برای مثال سالنهای کنسرت، فضاهای نمایشگاهها و غیرو) و همچنین اطلاعاتی راجع به حداقل عرض خروجی درها و پلکان جهت خروج تعداد مختلف مردم پیشنهاد می‌دهد. این اعداد و ارقام باید بموازات ارقام مسافت های پیمایش که در جدول 4-3 و موارد مشابه عنوان شده بکار برده شوند.

 

 

 

جدول 4-3: انواع ساختمان و مسافت پیمایش

ردیف	نوع ساختمان	مسافت پیمایش
		مراحل              2+1	مرحله 1	مرحله 2
1 2 3 4 5 6 7   8           9     10	خانه‌ها  آپارتمانها و واحدهای کوچک  مؤسسات اقامتی (بیمارستانها، زندانها و ....)  هتل‌ها و آموزشگاه‌های شبانه روزی  دفاتر ، مکانهای تجاری، مدارس   فروشگاهها اماکن تجمعی و تفریحی (تئاترها، سینماها و غیرو) صنایع:(الف) خطراحتراق بالا(مواد نفتی ، مبلمان، پلاستیک‌ها)         (ب) با خطر متوسط ‌(گاراژها، چاپخانه‌ها، نساجی‌ها)     (ج) با خطر پائین حریق (فلزکاریها، الکتریکی‌ها، سیمان)  انبارها:  (الف) بار سوخت بالا            (ب) بار سوخت متوسط            (ج) بار سوخت کم  توقفگاه‌های خودرو	40 40 30 30 50 40 30   50   60   60   50 60 60 60	13 13 10 10 17 13 10   17   20   20   17 20 20 20	27 27 20 20 33 27 20   33   40   40   33 40 40 40

 

 

 

 

 

 

جدول 4-4 : حداقل تعداد خروجی از فضاهای بزرگ

تعداد متصرفین	تعداد خروجیها
50 - 1 500 - 51 1000 - 501 2000 - 1001 4000 - 3001 7000 - 4001 11000 - 7001	1 2 3 4 5 6 7

 

 

جدول 4-5: حداقل عرض مسیرهای فرار و خروجیها

تعداد متصرفین	عرض خروجیها(mm)
50 - 1 110 - 51 170 - 111 220 - 171 240 - 221 260 - 241 280 - 261 300 - 281 320 - 301 340 - 321	800 900 1000 1100 1200 1300 1400 1500 1600 1700

 

4-2-3- مفهوم پناهگاه:

مرحله دوم از فرار زمانی به پایان می‌رسد که متصرفین به یک پناهگاه (مکان امن) در قسمت مجاور، یا به یک پلکان حفاظت شده که آنها را به طبقه همکف هدایت می‌کند، رسیده باشند. پائین رفتن بسمت طبقه همکف در مرحله سوم فرار می‌باشد. در بعضی موارد تخلیه و        پناه گرفتن در سایر قسمت‌های ساختمان که با دیوارهای تفکیک کننده مناسب از قسمت حریق زده منفک شده است، معقول‌تر می‌باشد (شکل 4-6)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

آئین کار فرار برای افراد ناتوان و دستورالعمل آسایشگاههای سالمندان و دستور‌العمل برای بیمارستانهای جدید و قدیم تماماً بر اهمیت مفهوم پناهگاه سازماندهی می‌شوند. به عبارت ساده‌تر، این بدان معنی است که افراد معلول و ناتوان یا آنهائیکه محدودیت حرکتی دارند فقط یک مسافت کوتاه را از میان ساختمان به یک منطقه یا قسمت حفاظت شده در برابر حریق طی نمایند تا منتظر اقدامات بعدی تخلیه شوند، چنانچه حریق مهار و کنترل نشود. در مواردی که افراد ناتوان در فروشگاهها یا دفاتر اداری حضور دارند، مفهوم پناهگاه به تدارک یک منطقه امن حفاظت شده در برابر حریق در هر طبقه در مجاور آسانسور یا پلکانی که ساختمان را سرویس دهی می‌نماید، محدود می‌شود. در سایر اماکن، بناها به تقسیمات فرعی مناطق حفاظت شده از بخش‌ها تقسیم می‌شوند که هم برای محدود کردن و هم بعنوان منطقه پذیرش افراد در حال تخلیه عمل می‌کند. (شکل 4-7)

 

 

 

 

 

 

 

 

4-2-4- مرحله سوم (خروج از طبقه حریق زده):

بعد از فرار از بخشی که کانون حریق بوده است متصرفین باید به طبقه همکف برسند، چنانچه هنوز به آنجا نرسیده باشند این فرار و خروج عمودی بعنوان مرحله سوم تخلیه دسته‌بندی    می شود. حتی اگر برنامه‌ریزی تخلیه بر تاکتیک‌های پناهگاه در طبقه همکف استوار باشد، بازهم تخلیه عمودی بعنوان آخرین تدبیر ضرورت دارد.

برای اکثر متصرفین تخلیه عمودی از طریق پلکان انجام خواهد گرفت و هرگز نباید از آسانسورهای معمولی استفاده شود. استفاده از آسانسورها در مواقع حریق بسیار خطرناک می‌باشد، زیرا ممکن است متصرفین گرفتار شوند و یا در طبقه‌ای که خطر وجود دارد، بروند.

 

 

4-2-5- مرحله چهارم (خروج نهایی از طبقه همکف):

مرحله چهارم فرار از یک قدمی پلکان تا بیرون از ساختمان می باشد. تمام راه‌پله‌ها نباید به یک منطقه عمومی در طبقه همکف ختم شوند، در غیر اینصورت یک حادثه می‌تواند بطور کامل تمام مسیرها را مسدود کند.

نباید فراموش شود که در طراحی مسیر فرار از یک ساختمان، باید خروج نهایی و طراحی محوطه خارجی ساختمان لحاظ شود. باید این امکان وجود داشته باشد که ساختمان را ترک نمود و به فاصله ایمنی دور از آن رسید. طراحی آن نیاز به محاسبه حجم متصرفینی که ممکن است از ساختمان فرار کنند، دارد. آنها نیاز به یک نقطه معین برای تجمع افراد یا محیط انتقال از محل دارند. درجایی که تعداد بیشماری افراد حضور دارند، نیاز است که چنین مناطقی طرح‌ریزی شود، زیرا که هیچ تضمینی وجود ندارد که نیروهای امدادی به محل برسند و شروع به مبارزه با حریق نمایند.

4-3- نجات:

یک ساختمان به چندین منطقه حریق در هر طبقه‌ای تقسیم می‌شود، و پله‌های فرار در موقعیت‌هایی قرار می‌گیرند که از هر منطقه آن فقط یک راه فرار وجود نداشته باشد و نباید تکیه بر نجات از خارج ساختمان داشت.

برای سهولت نجات در طراحی دو جنبه وجود دارد.

اول، این امکان باید برای نیروهای آتش‌نشانی وجود داشته باشد که به ساختمان نزدیک شوند. در ساختمان‌های کم ارتفاع، برای وسایل پمپ کردن فاصله داشتن 40 متر از جلوی ساختمان با دسترسی برای نردبان شاید کافی باشد.

در ساختمانهای بزرگتر امکانات نجات محدودتر شده و ممکن است فقط امکان نجات بوسیله سکوی بالابر هیدرولیکی وجود داشته باشد. برای بوجود آوردن چنین امکانی باید دسترسی خودروهای سنگین آتش‌نشانی بطور مطلوب در مقابل ساختمان فراهم باشد. (شکل 4-8)

 

 

 

 

 

 

 

 

دوم ، باید بازهای پنجره بنحوی طراحی شود که امکان دسترسی توسط نیروهای آتش‌نشانی از خارج ساختمان بوجود آید.

ممکن است پنجره‌هایی طراحی شود که افراد معمولی و چاق بتوانند ساختمان را ترک کنند، اما گاهی اوقات بدلیل موانع امنیتی این مورد نمی‌تواند اجرا شود.

4-4- روشنایی اضطراری فرار:

ممکن است ضرورت داشته باشد مسیرهای فرار روشنایی داشته باشند زیرا که در زمان حریق با قطع احتمالی مدار الکتریکی برق شهر بتواند مورد استفاده قرار گیرد. بطور کلی، روشنایی اضطراری در تمامی ساختمانها به غیر از خانه‌های کم ارتفاع مورد نیاز می‌باشد. در ساختمانهای تجمعی این مورد اهمیت زیادی دارد برای مثال در تئاترها، سینماها، کلوپها و سالنهای پذیرایی.

روشنایی فرار باید با روشنایی اضطراری که ممکن است در آن مکان وجود داشته باشد و در زمان قطع نیروی برق شهر با یک ژنراتور یدکی روشن می‌شود، قابل تمایز باشد. اینگونه روشنایی اضطراری احتمالاً در زمان وقوع حریق عمل نخواهد کرد.  بخاطر بروز نقص در مدارات، روشنایی فرار باید بوسیله منبع تغذیه ثابت جداگانه که قادر به روشن شدن خودکار و مداوم برای یک مدت معین باشد، تأمین شود (معمولاً برای 3 ساعت).

طراح باید روشنایی فرار برای مسیرهای عبور و مرور (مرحله دوم)، راه‌پله‌ها (مرحله سوم) و خروجهای نهایی (مرحله چهارم) را تامین نماید. مسیرهای فرار مرحله اول از اتاق حریق زده فقط زمانی نیاز به روشنایی دارد که تعداد متصرفین آن از 50 نفر بیشتر باشد یا مسیر پیچاپیچ خاص وجود داشته باشد. روشنایی در نقاط تغییر جهت در مسیرهای عبور و مرور اهمیت خاصی دارد و باید موقعیت تجهیزات مبارزه با حریق مانند قرقره شلنگ آب آتش نشانی یا کلیدهای راه‌انداز سیستم را نشان دهد.

در ساختمانهای صنعتی و محوطه‌های کارگاهی ممکن است ترجیح داده شود که از رنگهای بازتابنده (شبرنگ) برای علامت‌گذاری مسیرهای فرار و خروجهای نهایی استفاده شود. همچنین این شبرنگها را می‌توان در استودیوم‌های بزرگ روباز بعنوان یک نوع از علامت‌گذاری که      می توان در شرایط تاریکی یا در شب آنها را دید، استفاده نمود.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل پنجم

محدود کردن حریق

 

 

 

 

 

 

 

فصل پنجم: محدود کردن حریق                                                          

کلیات:

قابلیت طراحی یک ساختمان در محدود کردن حریق بهنگام وقوع آتش‌سوزی در محافظت از اموال و جان ساکنان و همچنین افراد ساختمانهای اطراف نقش بسیار حیاتی دارد. محدود کردن، شفاف‌ترین تاکتیک کاهش شدت حریق می‌باشد که در قانون آمده است و  بسیار      مد نظر شرکت‌های بیمه می‌باشد. طراحی یک ساختمان باید بنحوی باشد که حریق در داخل ساختمان محدود شود و در همانجا مهار شود (به خارج نفوذ ننماید) خواه حریق کشف شده و سیستم کشف و اعلام فعال شود یا خیر، و سیستم اعلام حریق مردم را آگاه نماید یا ننماید،    و تجهیزات اطفایی اقدامات اطفاء را بطور خودکار انجام دهند یا ندهند. محدود کردن حریق بایستی یک تاکتیک ( ایمنی در برابر شکست ) باشد که توسط طراح ساختمان فراهم می‌آید، حتی اگر سایر اقدامات ایمنی مؤثر نباشند

محدود کردن حریق امکان رسیدن به هر دو هدف ایمنی در برابر حریق را فراهم می‌آورد که عبارتند از: حفاظت از اموال و ایمنی جان افراد. بعبارت دیگر حفاظت از اموال از طریق محدود نمودن گسترش حریق که با مقاوم کردن سازه‌ها در برابر حریق صورت می پذیرد و ایمنی جان افراد از طریق محدود کردن گسترش دود و ایجاد مکانهای امن در داخل ساختمان جهت رجوع ساکنین به هنگام خطر حاصل می‌شود.

مفهوم پناهگاه در مواقعی که تخلیه و یا فرار از ساختمان خطرناک یا وقت‌گیر می‌باشد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. امروزه طراحی بیمارستانها بر این زمینه استوار است که تخلیه بسمت پناهگاه (محل امن) بصورت افقی صورت بگیرد، چرا که تخلیه بیمارانی که وضعیت حاد دارند به بیرون از بیمارستان ممکنست نسبت به خود حریق تلفات بیشتری برجای گذارد. در ساختمانهای بلندمرتبه بایستی حریق در داخل ساختمان محدود و در نهایت خاموش شود زیرا که احتمال دارد، حریق در طبقة زیرین برخی از طبقات ساکن اتفاق بیافتد و در این صورت فاصلة طبقات فوقانی حریق تا طبقه همکف بسیار زیاد خواهد بود.

عموماً خطرناکترین عامل تهدید کننده سازه‌های ساختمان « حرارت » و خطرناکترین عامل تهدیدکننده جان افراد « دود » می‌باشد. بنابراین ضروری بنظر می‌رسد که اقدامات محدود کننده به این دو خطر معطوف شود و از گسترش « دود » و « حرارت » جلوگیری نمایند. (شکل 5-1)

 

در طراحی محدود سازی حریق می‌تواند به دو صورت اقدامات فعال (Active) و اقدامات غیر فعال (Passive) صورت پذیرد. اقدامات فعال شامل آن دسته از فعالیتها می‌شود که نیازمند برخی ارتباطات بهتر اطلاع رسانی به مردم و برخی تجهیزات موجود در محل حریق باشد و اینکه چه دستورالعمل‌هایی را پیروی کنند تا از گسترش حریق پیشگیری نمایند. اکثر اقدامات فعال محدود کننده در ارتباط با کنترل گسترش دود می‌باشند و به سیستم کشف حریق که خود فعال کننده برخی اقدامات مهار و اطفاء است، بستگی دارد. از متداولترین اقدامات ایمنی فعال می‌توان اسپرینکلرها و سایر اشکال اطفایی خودکار را نام برد.

اقدامات محدو سازی حریق به صورت غیر فعال به ماهیت سازه ساختمان، تقسیمات فرعی و پیرامونی آن معطوف می‌شود. این نوع اقدامات عمر ساختمان را افزایش داده و همیشه بعنوان سدی دفاعی در برابر گسترش حریق در دسترس می‌باشند. این اقدامات غیر فعال تحت سه عنوان شناخته می شوند:

 1- حفاظت سازه‌ای                       2- قسمت‌بندی                       3- حفاظت پیرامونی

5-1- اقدامات غیر فعال:

اقدامات محدود سازی حریق بصورت غیر فعال به ماهیت سازه ساختمان، تقسیمات فرعی و پیرامونی آن معطوف می شود. این نوع اقدامات عمر ساختمان را افزایش داده و همیشه بعنوان سدّی دفاعی در برابر گسترش حریق در دسترس می‌باشند. این اقدامات غیر فعال تحت سه عنوان شناخته می‌شوند:

5-1-1- حفاظت عناصر سازه‌ای:

میزان حفاظت از حریق مورد نیاز در عناصر سازه‌ای به نوع نیازهای فرار و اطفاء بستگی دارد. اولاً فرار از ساختمان چه مدت طول می‌کشد و آیا ایمنی ساکنین به فراهم نمودن پناهگاهی در داخل ساختمان بستگی دارد؟ ثانیاً ضروریست که عملیات اطفایی در داخل ساختمان صورت گیرد و همچنین لازم است که سازه برسر جای خود باقی بماند تا اینکه بتوان ساختمان را پس از حریق بازسازی نمود. اگر قرار باشد بقای ساختمان تنها تا هنگام تخلیة همة ساکنین تداوم داشته باشد، آنگاه می‌توان فقط از حفاظت‌های سازه‌ای کوتاه مدت استفاده نمود. (برای مثال حفاظت سازه‌ای نیم ساعتی). با این وجود اگر تمهیدات ایمنی جانی به ایجاد پناهگاه درون ساختمان بستگی داشته باشد و یا نیاز باشد که آتش‌نشانان در شرایط ایمن در ساختمان کار نمایند، آنگاه تمهیدات حفاظتی افزایش خواهد یافت و یقیناً 1 ساعت یا شاید بیشتر خواهد شد.

همچنین ممکنست در نزد بیمه‌کنندگان، تعمیر ساختمان نسبت به بازسازی آن اهمیت بیشتری داشته باشد که در این صورت زمان حفاظت در برابر حریق ممکن است تا 2 ساعت و یا حتی 4 ساعت نیز افزایش یابد.

پیش‌بینی میزان مقاومت در برابر حریق به « بارسوخت » ساختمان بستگی دارد. جهت راهنمایی نه چندان جزیی می‌توان انواع ساختمانها را مطابق جدول (5-1) طبقه‌بندی کرد.

 

جدول5-1: انواع ساختمان و بارسوخت

ردیف	انواع ساختمان	بار سوخت
1 2 3 4 5 6 7 8       9     10	خانه‌های مسکونی  آپارتمانها و واحدهای کوچک  مؤسسات اقامتی (بیمارستانها، زندانها و غیرو )  هتل‌ها و آموزشگاههای شبانه روزی  دفاتر ، مکانهای تجاری، مدارس   فروشگاهها اماکن تجمعی و تفریحی (تئاترها، سینماها و غیرو)  صنایع: (الف) خطراحتراق بالا(مواد نفتی ، مبلمان، پلاستیک‌ها)           (ب)  خطراحتراق متوسط ‌(گاراژها، چاپخانه‌ها، نساجی‌ها)           (ج)  خطر احتراق کم (صنایع فلزکاری، الکتریکی‌، سیمان)  انبارها:  (الف) خطر بار سوخت بالا            (ب) خطر بار سوخت متوسط            (ج) خطر بار سوخت کم  توقفگاه‌های خودرو	کم متوسط زیاد متوسط متوسط متوسط زیاد خیلی زیاد زیاد متوسط   خیلی زیاد زیاد متوسط کم

 

اگرچه هر پروژه‌ای بعنوان بخشی از یک فرآیند کامل مهندسی ایمنی می‌بایستی به تنهایی ارزیابی شود، اما جدول (5-2) ارائه دهنده اطلاعات کلی در زمینه مدت مقاومت در برابر حریق (در واحد دقیقه) می‌باشد.

جدول 5-2: انواع ساختمان و مقاومت در برابر حریق آنها

ردیف	انواع ساختمان	مقاومت در برابر حریق (دقیقه)
		تعداد طبقات
		1	3	3 یا بیشتر
1 2 3 4 5 6 7   8           9     10	خانه‌هان مسکونی آپارتمانها و واحدهای کوچک مؤسسات اقامتی (بیمارستانها، زندانها وغیرو) هتل‌ها و آموزشگاههای شبانه روزی دفاتر ، مکانهای تجاری، مدارس فروشگاهها اماکن تجمعی و تفریحی (تئاترها، سینماها و غیرو) صنایع: (الف) خطراحتراق بالا(مواد نفتی ، مبلمان، پلاستیک‌ها)           (ب) با خطراحتراق متوسط ‌(گاراژها، چاپخانه‌ها، نساجی‌ها)            (ج) با خطر احتراق کم (صنایع فلزکاریها، الکتریکی‌، سیمان)  انبار‌ها:  (الف) خطر بار سوخت زیاد            (ب) خطر بار سوخت متوسط            (ج)  خطر بار سوخت کم  توقفگاه‌های خودرو	30 30 30 30 30 30 30   60   30   30   60 30 30 30	30 30 60 30 30 30 60   60   60   30   60 60 30 30	30 60 60 60 60 60 60   60   60   60   60 60 60 30

 

اصول اشاره شده درجدول ( 5-1 ) براساس هیچ کد ویا سند مستدل وثابت شده ای استوار نیست وچنین درنظر گرفته شده است که ساختمان های دارای بار سوختی زیاد حداقل به 60 دقیقه مقاومت دربرابر حریق نیاز دارند. این قدرت برای ساختمان های دارای بار سوختی زیاد بدون در نظر گرفتن ارتفاع آنها 60 دقیقه است اما درمورد ساختمان های یک طبقه مدت زمان 30 دقیقه هم کفایت می نماید. ساختمان های دارای بار سوختی متوسط تنها به 30 دقیقه مقاومت دربرابر حریق نیاز دارند، غیراز ساختمان های بیش از 2 طبقه که زمان 60 دقیقه مناسب تر بنظر می رسد. ساختمان های دارای بار سوختی کم صرفنظر از ارتفاعشان نیازمند زمان 30 دقیقه ای مقاومت دربرابر حریق می باشند.

جدول شماره ( 5-2 ) دروحله نخست بمنظور استفاده دانشجویان طراح که در مرحله طراحی طرح اولیه هستند، درنظر گرفته شده است. این اعداد بسیار کلی بوده و دربرگیرنده معیار تعادل که درفصل یک بدان اشاره شد، نیستند. احتمال دارد درصورت استفاده از سایر اقدامات ایمنی جایگزین درطراحی ساختمان ( برای مثال: سیستم اطفاء خودکار ) بتوان از مدت زمان اشاره شده درجدول کاست. ساختمان های بلند مرتبه ( بیش از 10 طبقه ) و زیرزمین های عمیق ( بیش از دو طبقه ) دارای خطرات ویژه ای هستند که نیازمند تمهیدات ویژه ای نیز  می باشند.

هنگامیکه مدت زمان لازمی که در آن سازه ساختمان باید در برابر اثرات حرارت مقاومت نماید مشخص شد، آنگاه می توان به طراحی عناصر سازه‌ای جهت فراهم آوردن میزان ایمنی مشخص شده پرداخت.

مشکل دیگر در ارتباط با عناصر سازه‌ای بهنگام حریق آنست که فروپاشی افزاینده ساختمان می‌تواند بار وارده به طبقات پائین‌تر را افزایش دهد. بنابراین اگر قرار براین باشد که زیرزمین یک خانه سالم بماند آنگاه در هنگام طراحی میزان حفاظت در برابر حریق مورد نیاز، بارهای اضافی که احتمال دارد با فروپاشی طبقات بالاتر به زیرزمین وارد شود باید مد نظر قرار گیرد.

علاوه بر این در سازه‌های ترکیبی بسیار مهم است که تمامی اجزای اصلی به یک میزان از حفاظت در برابر حریق برخوردار باشند. برای مثال در یک ساختمان یک طبقه دارای اسکلت فلزی (فولادی) ریزش پشت بام ممکنست باعث جدا شدن ستونهای جانبی شده و منجر به ریزش اسکلت اصلی شود حتی اگر اسکلت اصلی در برابر حریق کاملاً محافظت شده باشد. شکل(5-2)

 

 

 

 

 

5-1-2- مقاومت در برابر حریق:                                                                 

مقاومت در برابر حریق عبارتست از توانایی یک عنصر سازه‌ای ساختمان در ادامه پایداری خود وقتیکه در معرض تاثیرات حرارتی که معمولاً در واحد زمان اندازه‌گیری می‌شود، قرار گیرد.

آنچه که باید مورد ارزیابی قرار بگیرد مقاومت در برابر حریق کل مجموعه است و نه فقط اجزاء آن. مقاومت در برابر حریق یک بخش و یا مجموعه‌ای از بخش‌ها در هنگام حریق از طریق محاسبه توانایی آنها در حفظ سه مشخصه: ظرفیت تحمل بار، تمامیت و خصوصیات عایقی سنجیده می شود. (تصویر 5-3)

 

 

 

 

 

 

 

 

ظرفیت تحمل بار مجموعه عبارتست از پایداری ابعادی آن. منظور از تمامیت مجموعه عبارتست از مقاومت آن در برابر شوک‌های حرارتی و ترک‌خوردگی و حفظ انسجام و اتصال خود. میزان عایق‌بند بودن آن که توسط یک ماده فراهم می‌آید به میزان رسانا بودن حرارتی آن بستگی دارد. مقاومت در برابر حریق معمولاً با این سه مشخصه تعیین می‌شود و در واحد ساعت یا دقیقه بیان می‌شود.

هنگامیک یک طراح مقاومت در برابر حریق یک مجموعة سازه‌ای را مدنظر قرار می‌دهد باید آگاه باشد که ممکن است عملکرد مجموعه‌های تحت شرایط آزمایش با آنچه در واقعیت اتفاق می‌افتد، تفاوت بسیاری داشته باشد. باید اطمینان حاصل کرد که میزان مقاومت در برابر حریق در یک مجموعة بنا شده تحت تاثیر عواملی چون صدمات فیزیکی، شرایط آب و هوایی و انتقال حرارت قرار نمی‌گیرد. یک طراح می‌بایست از پیامدهای احتمالی وارد بر ساختمان آگاهی داشته باشد و آنها را در مرحله طراحی مد نظر قرار دهد.

در بخش‌های بعدی به موضوع مقاومت در برابر حریق موادی می‌پردازیم که عموماً در ساختمان مورد استفاده قرار می‌گیرند.

برخی از مواد بطور طبیعی در برابر حریق مقاومند اما در خصوص سایر مواد طراح باید اقدامات لازم را جهت ارتقاء سطح مقاومت آنها در برابر حریق در شرایط ویژه در نظر بگیرد. برای این امر سه روش اساسی موجود می‌باشد:

1- افزایش حجم (اندازه)

2- عایق‌بندی

3- پراکندگی

افزایش حجم (اندازه) : این روش عبارتست از افزایش عمدی اندازة سازه بنحوی که تنها بخشی از آن قابل تخریب باشد و در صورت آسیب‌دیدگی بر روی عملکرد سازه‌ای قسمت‌های دیگر تاثیر منفی نگذارد.

2- عایق بندی : عبارتست از بکارگیری یک لایه از مواد عایق بر روی سازه جهت حفاظت از گرمای آتش.

3- پراکندگی: این روش عبارتست از اینکه حرارت وارده بر سازه به سرعت به سایر مواد و یا هوا انتقال یافته و در حقیقت پراکنده می‌شود تا اینکه دمای کل سازه در حد خطرناک افزایش نیابد.

5-1-3- چوب:

چوب براحتی می‌سوزد امّا بخاطر اینکه با یک سرعت ثابت و قابل اندازه‌گیری می‌سوزد می توان اندازه تیرک‌های چوبی را بطور عمدی افزایش داد تا اینکه بتوان از آنها بعنوان عناصر سازه‌ای استفاده نمود. در این حالت به این تیرک‌ها، تیرکهای فدا شونده می‌گویند.

تخریب در سطح چوب معمولاً بصورت سیاه شدن (ذغال‌سوزی) صورت می‌پذیرد و تنها وقتیکه حرارت در سطح چوب از 350 درجه سانتیگراد تجاوز کند و در صورت وجود یک آتشزنه      می توان انتظار بروز شعله را داشت. هنگامیکه سطوح خارجی یک تیرک شروع به ذغالی شدن می‌کند (بواسطه حریق) در جای خود ثابت می‌ماند و هسته داخلی چوب نسبتاً دست نخورده باقی خواهد ماند و می‌تواند پایداری و تمامیت خود را حفظ نماید. سرعت و میزان ذغالی شدن متغیر است و از 5/0 میلیمتر در دقیقه ( برای درختان کاج و بلوط ) گرفته تا 83/0 میلیمتر  در دقیقه ( برای درخت سرو سرخ ) تفاوت می‌کند اما مقدار 67/0 میلیمتر در کمتر از یک دقیقه برآوردی است که بطور گسترده در مورد انواع سازه‌های چوبی قابل پذیرش می‌باشد. این تخمین هم برای اعضای یکپارچه و هم برای اعضای لایه لایه بکار می‌رود، اگرچه اعضای مرکب در عمل ممکنست بهتر مقاومت کنند، زیرا که تحت تاثیر گره‌ها و تغییر شکل تیرک قرار نمی‌گیرند. استفاده از روش‌های تاخیرانداز شعله معمولاً سرعت ذغالی شدن را کاهش نمی‌دهند. البته حفاظت تیرک‌ها با استفاده از مواد عایق امکان‌پذیر است امّا از آنجا که نوع تیرک براساس آنچه طراح می‌خواسته انتخاب شده است بنابراین در ساختمانهای جدید این روش چندان مطلوب بنظر نمی‌رسد. با این وجود برای ارتقاء سطح ایمنی سازه‌های چوبی موجود در برابر آتش ضروریست که روکش کردن اعضای تیرچوبی با مواد عایق مدنظر قرار گیرد.

مزیت بزرگ تیرهای چوبی در طراحی آنست که ریزش (تخریب) آنها قابل پیش‌بینی بوده و بطور تدریجی صورت می‌پذیرد. همچنین عیب بزرگ آن نیز افزایش بیش از حد قیمت تیرهای چوبی است که باید بلحاظ اندازه بزرگتر در نظر گرفته شوند.

 

 

 

 

 

 

 

 

5-1-4- فولاد:

سازه‌های فولادی حفاظت نشده حدوداً نیمی از قدرت خود را در دماهای 500 تا 550 درجه سانتیگراد از دست می‌دهند و در نتیجه در هنگام حریق بسیار آسیب‌پذیر می‌شوند. بنابراین مجموعه‌های دارای سازه‌های فولادی باید یا با مواد عایق و یا با روش پراکنده نمودن حرارت بر روی فولاد حفاظت شوند.

مواد رایج در این زمینه عبارتند از : ورق‌های عایق، روکش‌های اسپری شونده و یا رنگهای     پف کننده.

مواد پف کننده بهنگام قرارگیری طولانی مدت در معرض نور آفتاب تحت تاثیر قرار می‌گیرند و فاسد شده یا رنگ خود را از دست می‌دهند. در مواقع تعمیر و نگهداری نیز استفاده از آنها نیاز به توجه بیشتری دارد.

ورق‌های عایق را می‌توان بعنوان روکش بر روی تیرها و ستونهای فولادی استفاده کرد. همچنین می‌توان از آنها برای محافظت از کل دیوارها استفاده نمود. ( شکل 5-5 )

 

 

روکش های اسپری شونده عموماً از الیاف (فیبرهای) معدنی و یا سیمان ورمیکولیت ساخته می‌شوند. این‌گونه مواد را می توان بصورت اسپری و یا حتی رنگ بر روی سازه‌های فولادی بکار برد و دارای این مزیّت هستند که مقطع عمودی سازه را نگاه می‌دارند.

5-1-5- بتن:                                                                                          

جهت دستیابی به سطوح بسیار بالای مقاومت در برابر حریق می‌توان از بتن تقویت شده استفاده کرد که مقدار مقاومت 4 ساعت از آن براحتی قابل دستیابی می‌باشد. با این وجود از آنجائیکه نیروی کشش بتن تقویت شده به فولادی که برای تقویت کردن استفاده می‌شود، بستگی دارد.، بنابراین بسیار ضروری است که در مرحله طراحی اعضای ساختمانی، حفاظت کافی برای سازه‌های فولادی پیش‌بینی شود.  تنها با اضافه کردن ضخامت پوشش بتنی بر روی اسکلت نمی‌توان ضریب ایمنی را نیز افزایش داد زیرا که بتن به هنگام حریق تمایل به جدا شدن از فولاد دارد.

یکی از مباحث اساسی در بحث مقاومت حریق بتن عبارتست از خرده سنگ‌های مورد استفاده، چرا که برخی خرده سنگ‌ها در مقابل جدا شدن مقاوم‌ترند و هدایت حرارتی آنها کمتر می‌باشد. بحث هدایت حرارتی از اهمیت بالایی برخوردار است بویژه هنگامیکه سازه خود یک قسمت فرعی داشته باشد و نیاز باشد که انتقال حرارت محدود شود. چنانچه در طراحی ستونهای بتنی لازم باشد از افت و شکست اسکلت فولادی آن پیشگیری کنند، آنگاه استفاده از بست‌های فولادی دائم بسیار حیاتی و ضروری می‌باشد.

 

5-1-6- آجر:

عموماً سازه‌های آجری از مقاومت در برابر حریق بسیار مناسبی برخوردار هستند و دستیابی به مقدار مقاومتی معادل 4 ساعت کاملاً امکان‌پذیر می‌باشد و این بواسطه آن است که پایداری ماده در برابرحرارت زیاد در هنگام تولید آن (در کوره) سنجیده شده است.

 

 

5-1-7- شیشه:                                                                                      

شیشه معمولی مقاومت بسیار کمی در برابر حریق دارد، درصد عایق‌سازی آن کم بوده و بهنگام قرار گرفتن در شرایط حریق از خود پایداری و تمامیت ضعیفی نشان می دهد چرا که بصورت تکه‌های کوچک خرد می‌شود.

تنها نوعی از شیشه است که خواص عایق حرارتی دارد و چند لایه است. این نوع شیشه یک لایه کاملاً پف کننده و شفاف دارد که در هنگام دریافت حرارت منبسط شده و یک سد عایقی ایجاد می نماید. نقطه ضعف شیشه‌های چند لایه در وزن، هزینه و محدودیت استفاده خارجی آنها نهفته است. چنین شیشه‌هایی را باید قبل از برش در سایز دلخواه سفارش داد، زیرا که برش آنها کاری نیست که بتوان در محل نصب انجام داد، بلکه باید حتماً در کارخانه برش داده شود. طراحی چارچوب به اندازة انتخاب مادة مورد استفاده برای ساخت شیشه مهم است و باید چارچوب از جنسی باشد که مقاومتی برابر با خود شیشه داشته باشد. طراحان باید در نظر داشته باشند که مقاومت در برابر حریق کل مجموعة شیشه کاری اهمیت حیاتی دارد و فقط به ماده مورد مصرف در شیشه‌کاری توجه نکنند.

5-2- اقدامات غیر فعال: تقسیم بندی

تقسیم‌بندی ساختمان به یک سری مناطق بازدارنده حریق و دود از گسترش حریق جلوگیری کرده و وقت بیشتری در اختیار ساکنین قرار می‌دهد. حریق در یک منطقه محدود می‌شود در حالیکه ساکنین شانس فرار از ساختمان و یا حتی یافتن یک پناهگاه را دارند تا زمانیکه آتش بطور کامل اطفاء شود.

تقسیم بندی مزیت دیگری نیز دارد و آن اینکه با محدود کردن آتش در یک منطقه حداقل سایر قسمت‌های ساختمان تا زمانیکه حریق اطفاء شود، سالم می‌ماند بنابراین می‌بینید که تقسیم‌بندی ساختمان هم برای ایمنی جان افراد و هم برای حفاظت از اموال اهمیت دارد.

هنگامیکه اعضای سازه‌ای در مقابل حریق حفاظت شده باشند نه تنها از فروریختن ساختمان جلوگیری می شود بلکه به جداسازی (تقسیم‌بندی) ساختمان هم کمک می‌نماید. با این وجود جهت دستیابی به یک جداسازی کامل و ایجاد تقسیمات متفاوت ضروریست که برخی از اعضای غیر سازه‌ای نیزمانند دیوارها و درهای داخلی در برابر حریق محافظت شوند. اصل بنیادینی که یک طراح باید به ذهن بسپارد آن است که تمامیت عناصر تقسیم کننده فرعی باید حفظ شود و هیچ نقطه ضعف و یا حفره‌ای که باعث در هم شکستن سد دفاعی در مقابل حریق یا دود شود، وجود نداشته باشد. هرگونه سرویس دهی خدماتی و یا ایجاد داکت (کانال) که باعث بوجود آمدن سوراخ یا حفره‌ای در دیوارها و یا کف طبقات شود باید بنحوی طراحی شده باشد که در برابر حریق بتواند مقاومتی برابر داشته باشد. یکی از نکات اساسی که ایمنی یک ساختمان را تهدید می‌کند ناشی از آنست که در هنگام انجام تمهیدات ثانویه پس از اتمام عملیات ساختمانی و یا مدت‌ها بعد از ساخت بنا، مقاطعه‌کاران یا تعمیرکاران بعدی بدون آگاهی از آنکه در حال سوراخ نمودن دیوارهای (سدهای ) اصلی مقاوم در برابر حریق هستند اقدام به ایجاد این داکت‌ها (کانال‌ها) در داخل این دیوارها می‌نمایند.

درهایی که در دیوارهای تقسیم کننده واقعند نه تنها باید همان میزان مقاومتی را در برابر حریق داشته باشند که دیوارها دارند بلکه باید از سریع بسته شدن آنها نیز در هنگام حریق اطمینان حاصل نمود. حتی یک پاگیر در ساده نیز می تواند تهدیدی بسیار جدّی برای ایمنی دربرابرحریق در بسیاری از ساختمانها باشد. اندازة تقسیمات داخلی ساختمان و تعداد این تقسیمات فرعی در مقررات ساختمان سازی مشخص شده است. امّا با در نظر گرفتن روندی که بیشتر به شرایط کاربردی توجه دارد تا به مقررات و دستورالعمل‌ها، این امر بسیار مهم است که یک طراح قادر باشد اصول بنیادینی را که تقسیم بندی ساختمان بر روی آنها استوار است، درک نماید. (نمودار 5-6)

تعداد تقسیماتی که باید در هر طبقه قرار بگیرند به تعداد ساکنین و مقدار سوختی که در آن طبقه مصرف می‌شود بستگی دارد و این نیز خود به کاربری ساختمان (اینکه به چه منظوری ساخته شده است) بستگی دارد. بسیاری از مقررات با در نظر گرفتن کاربری ساختمان حداکثر فضای کف یا ظرفیت بر حسب مترمربع را برای تقسیمات داخلی معین می‌کنند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بدیهی است که هر طبقه حداقل باید به دو قسمت تقسیم شود تا اینکه فرار افقی از یک قسمت به قسمت دیگر همواره برای ساکنین میسر باشد. هرچه مواد سوختنی بیشتری در ساختمان وجود داشته باشد اندازه تقسیمات نیز باید کوچکتر باشد.

در صورتیکه نیاز باشد دیوراهای تقسیم کننده اضافی برای کاهش مسافت پیمایش فرار طراحی شود از این دیوارها بعنوان تقسیمات فرعی نام می‌برند و آنگاه یک مقاومت 30 دقیقه‌ای در نظر گرفته می‌شود. بدیهی است اگر دیوارهای تقسیمات فرعی خود نیز جزء عناصر سازه‌ای باشند، ممکن است مجبور باشیم در آنها مقاومت یک ساعت در برابر حریق را در نظر بگیریم و در نتیجه این موارد استفاده از یک عامل ایمنی اضافی را ضروری می‌سازد (شکل 5-7)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

علاوه بر تقسیم‌بندی ساختمان براساس بار سوختی، معمار همچنین باید حفاظت در برابر حریق مسیرهای فرار از ساختمان را مدنظر قرار داده و به آنها بعنوان تقسیمات اضافی ساختمان توجه ویژه‌ای داشته باشد. شفت‌های عمودی که شامل راه‌پله‌ها و آسانسورها می‌باشند نیز نیاز به مقاومت در برابردود و حریق دارند و ممکن است نیاز باشد راههای منتهی به این شفت‌ها را در سطوح بالاتر و یا از پای شفت‌ها تا بخش خارجی در سطح زمین، ایزوله و جدا نمود. این‌گونه شفت‌ها را عموماً شفت‌های حفاظت شده و این مسیرها را                           « مسیرهای حفاظت شده » می‌نامند. و باید از همان میزان مقاومت در برابر حریق برخوردار باشند که سایر تقسیمات داخل ساختمان برخوردارند. هنگامیکه یکی از ساکنان ساختمان در حین فرار از حریق وارد چنین مسیر حفاظت شده‌ای می‌شود این مسیرها باید قادر باشند که بدون مواجهه با خطر شخص را به سطح زمین در خارج ساختمان هدایت کنند.

اگرچه هر پروژه باید بطور جداگانه و بعنوان بخشی از یک فرآیند کامل مهندسی ایمنی ارزیابی شود اما مقادیری نه چندان دقیق (نسبی، تخمینی) از حداکثر اندازه‌های مجاز برای تقسیمات در ساختمانهای متفاوت در جدول (5-3) آورده شده است.

در مورد درها توجه خاصی مورد نیاز می‌باشد. تمامی قسمت‌ها باید دارای درهای بازشو باشند و بنابراین ضروری است که در هنگام حریق مسدود کننده‌های این بازها از همان میزان مقاومت در برابر حریق و دود برخوردار باشند که سایر قسمت‌های دیوار برخوردار است.

 

 

 

 

جدول5-3: انواع ساختمان و حداکثر اندازه مجاز تقسیمات

ردیف	انواع ساختمان	حداکثر اندازه مجاز تقسیمات (m2)
1 2 3 4 5 6 7 8       9     10	خانه‌هان مسکونی  آپارتمانها و واحدهای کوچک  مؤسسات اقامتی (بیمارستانها، زندانها و غیرو )  هتل‌ها و آموزشگاههای شبانه روزی  دفاتر ، مکانهای تجاری، مدارس   فروشگاهها اماکن تجمعی و تفریحی (تئاترها، سینماها و غیرو)  صنایع: (الف) خطراحتراق بالا(مواد نفتی ، مبلمان، پلاستیک‌ها)           (ب) خطراحتراق متوسط ‌(گاراژها، چاپخانه‌ها، نساجی‌ها)           (ج) خطر احتراق کم (صنایع فلزکاریها، الکتریکی‌، سیمان)  انبار‌ها:  (الف) خطربار سوخت زیاد              (ب) خطر بار سوخت متوسط              (ج) خطربار سوخت کم  توقفگاه‌های خودرو	هر خانواده جدا از هم هر خانواده جدا از هم 900 متر مربع 1600 متر مربع 1600 متر مربع 1600 متر مربع 900 متر مربع 400 متر مربع   900 متر مربع   1600 متر مربع   400 متر مربع 900 متر مربع 1600 متر مربع محدودیت ندارد

 

 

5-3-اقدامات غیر فعال: محافظت از طریق محدود کردن

سومین نقش مقاومت غیر فعال در برابر حریق عبارتست از محدود کردن تهدیدی که حریق برای ساختمانها و ساکنین مجاور ساختمان حریق زده دارد و همچنین امکان محدود کردن بروز حریق در اماکن مجاور.

در این زمینه پشت بام و دیوارهای خارجی ساختمان هستند که باید مورد توجه طراحان قرار گیرند. پشت‌بام به این علت که حریق از طریق جریانهای انتقال جابجایی حرارت، گسترش می‌یابد و دیوارهای خارجی به علت تشعشعات حرارتی حریق.

پشت‌بام می تواند از عوامل خطر آفرین باشد زیرا هنگامیکه حریق کاملاً گسترش یابد (به اوج برسد) ذرّات کوچک مشتعل (چوب‌و غیرو) ممکنست از طریق جریانهای جابجایی حرارت به هوا رفته و در صورت فرود آمدن بر روی ساختمانهای دیگر خطراتی را بدنبال خواهند داشت. این ذرات خطرناک را اغلب « اخگرهای سوزان » می‌نامند. در طراحی سازه‌های پشت‌بامی استانداردهایی موجود می‌باشد که از نفوذ و گسترش حریق در هنگام همجواری با شعله و تشعشعات حرارتی جلوگیری می‌نماید. با این وجود هیچ آزمایش خاصی در ارتباط با محدود کردن تولید (اخگرهای سوزان) توسط پشت‌بامها وجود ندارد. این امکان وجود دارد که ساختمان خود را بنحوی طراحی کنید تا در مقابل تهدید سایر ساختمانها مقاومت داشته باشد امّا طراحی اینکه ساختمان شما خطری برای دیگر ساختمانها نداشته باشد امری دشوارتر می‌باشد. در ساخت دیوارهای خارجی ملاحظات دقیقی باید در نظر گرفته شود زیرا گرمایی که از طریق آنها بصورت تشعشعات حرارتی انتقال می‌یابد ممکنست باعث بروز حریق در ساختمانهای مجاور شود، چنانچه فاصله دو ساختمان بسیار کم باشد. یکی از راههای سخت‌تر کم کردن خطر ناشی از تشعشعات حرارتی عبارت از محدود کردن تعداد بازهای موجود در دیوارهای خارجی می‌باشد، در صورتیکه در نزدیک ساختمانهای دیگر قرار گرفته باشد.

همچنین این خطر وجود دارد که حریق در نمای ساختمان گسترش یابد . به حداقل رساندن این تهدید از نکات بسیار مهم می‌باشد. این کار را می‌توان از طریق انتخاب دقیق مواد مورد استفاده در نما و پشت‌بام انجام داد و خوشبختانه اکثر مواد رایج موجود (مثل آجر، سنگ و بتن) دارای توانایی گسترش حریق صفر می‌باشند. محدودیت اندازه باز شوها که به منظور کاهش انتقال تشعشعات حرارتی به ساختمانهای مجاور انجام می‌شود نیز می تواند در کاهش گسترش حریق از یک طبقه به طبقه دیگر پیشگیری نماید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5-4- اقدامات فعال:

اشکال سه‌گانه محدود کننده ای که تاکنون مدنظر قرار گرفته‌اند همگی جزء اقدامات غیر فعال بوده‌اند بعبارت دیگر همگی آنها به خصوصیات ساختار ساختمان مربوط می‌شوند.خصوصیاتی که در هنگام بروز حریق از گسترش دود و آتش جلوگیری می‌نمایند. علاوه بر این اقدامات غیر فعال این امکان برای طراحان وجود دارد که اقدامات فعال محدود سازی را جزء اهداف و مقاصد خود منظور نمایند، اقداماتی که تنها در هنگام حریق عمل می‌کنند. چنین اقدامات فعالی بیشتر مربوط به شکل خاصی از کنترل دود و محدود کردن گسترش دود در سراسر ساختمان می‌شوند. سیستم‌های کنترل دود کمک می‌کنند تا از طریق آزاد سازی گازهای داغ (پرحرارت) خسارات ناشی از حرارت به سازة ساختمان کاهش یابد. سیستم کنترل دود به اندازة سیستم اطفاء خودکار در کاهش خسارات ناشی از حرارت کارآیی ندارد چرا که مقدار ورودی هوای مورد نیاز برای متعادل کردن آزادسازی گازهای داغ باعث می‌شود حریق تغذیه شده و گسترش یابد. این مورد اساساً به مبحث حفاظت افراد از دور می‌پردازد امّا هر روش محدودسازی فعال دیگری نیزمی تواند به امر اطفای حریق کمک کند و تاحدّی از خسارات ناشی از حرارت بکاهد.

محدود سازی فعال به دو روش اصولی انجام می‌شود:

الف) اعمال فشار مثبت

ب) تهویه

5-4-1- اعمال فشار مثبت:

حتی هنگامیکه طراحی دربها به نحو احسن انجام می پذیرد همیشه این امکان وجود دارد که دربهای مسیر فرار باز بمانند و درنتیجه دود به داخل محوطه حفاظت شده نفوذ نماید. با استفاده از دهلیز دسترسی به پلکان‌ها می‌توان این خطر را نیز کاهش داد چرا که نوعی         « سد هوایی » ( سدی در برابر هوا ) ایجاد می‌کند، البته در مواردی که فقط یک درب       درآن واحد بازمانده باشد. با این وجود این امر ایده‌آل نمی‌باشد. راه بهتر جهت جلوگیری از ورود جریان دود اعمال فشار مثبت در مناطقی می باشد، که قرار است محافظت شوند، اعم از راهروها و پلکانها. البته این امکان نیز وجود دارد که با تخلیه دود وارد شده مسیر فرار را عاری از دود نگاه داشت اما این امر باعث می‌شود دود بیشتری وارد مسیر شود.

سیستم فشار مثبت تنها در موقعیت‌های حریق مورد استفاده ندارد بلکه درهرجایی که نیاز باشد محیط تمیز نگاه داشته شده و عاری از هرگونه آلودگی باشد، بکار می‌رود برای مثال در تئاترها و کارخانه‌هایی که تجهیزات الکترونیک مونتاژ می‌نمایند (شکل 5-10)

 

 

 

 

 

 

 

 

میزان هوایی که باید برای اعمال فشار مثبت وارد محوطه شود با مشخص شدن این عوامل تعیین می‌شود:

الف) خصوصیات نشتی ساختار ساختمان

ب) تعداد احتمالی دربهای محوطة حفاظت شده که باز مانده‌اند (تعداد 1 در 20 را فرض بگیرید)

ج) سایر فشارهایی که بر روی ساختمان و درون آن اعمال می‌شود و بر روی الگوهای جریان هوا ( مثلاً تاثیر تراکم هوا  Stack Effect) اثر می گذارد. جالب است بدانید که حجم فضای حفاظت شده در محاسبات دخالتی ندارد بجز هنگامیکه به خصوصیات نشتی ساختمان مربوط شود.

پیش‌بینی‌های لازم باید بنحوی دیده شود که هوای عبوری از منطقه محافظت شده تحت فشار بتواند پس از ورود به منطقه فاقد فشار از طریق تهویه خارج شود. ثابت نگه‌داشتن این تفاوت فشار بین دو نقطه بسیار حیاتی است چرا که تأمین کننده کارآیی سیستم همین اختلاف فشار می‌باشد. این کار را می توان در هر طبقه بطور دقیق با تعبیه پنجره‌ها انجام داد. اما گاهی اوقات ممکن است نیاز به تهویه‌های اضافی و یا حتی خارج کننده‌های مکانیکی هوا باشد.

سیستم اعمال فشار مثبت هوا را می توان بنحوی طراحی کرد که تنها در هنگام وقوع آتش‌سوزی عمل نماید (تک مرحله‌ای) و یا می‌تواند بنحوی باشد که همواره با سطح عملکردی پائین فعال باشد و در هنگام وقوع آتش‌سوزی مقدار هوای لازم برای اعمال فشار را افزایش دهد (دو مرحله‌ای). در مقایسه، نوع دوم ترجیح داده می‌شود چرا که میزانی از محافظت همواره موجود می‌باشد و بنابراین می‌تواند گسترش حریق را در همان ابتدای امر تا حد زیادی محدود سازد، حتی قبل از آنکه کاشف‌ها اعلام حریق کنند. همواره باید دقت کرد که کارآیی سیستم فشار مثبت هوا بهیچوجه توسط سایر سیستم‌های مربوط به جریانات هوا در داخل ساختمان به مخاطره نیافتد. (شکل5-11)

 

 

 

 

 

 

 

5-4-2- تهویه:                                                                                        

ساده‌ترین راه متوقف کردن گسترش دود در داخل ساختمان فراهم آوردن زمینه‌ای است که دود بتواند از ساختمان خارج شود. در حالیکه این روش در اطفاء حریق نقشی ندارد اما       می تواند دود را به همان منطقه تولید دود محدود نموده ( از گسترش آن به سایر مناطق پیشگیری نمود ) و زمان بیشتری را در اختیار مردم قرار دهد تا بتوانند از صحنه فرار کنند و مهلت بیشتری جهت انجام اقدامات اطفایی بدست می‌دهد.

اولین ضرورتی که طراح باید از آن آگاهی کامل داشته باشد مناطق متفاوتی است که در هنگام گسترش دود ایجاد می‌شوند. منطقه الف: گازهای بسیار گرم و دودی شکل ناشی از آتش‌سوزی که لایه طبقه طبقه شده‌ای را در زیر سقف تشکیل می‌دهند. منطقه ب: آن دسته از گازهای منطقه الف که به سمت لایه‌های پائینی هوای فاقد دود و سردتر حرکت می‌کنند. منطقه ج: آن هاله سبکی از دود می‌باشد که از آتش برمی‌خیزد و آهسته آهسته وارد هوا می‌شود و بطرف بالا حرکت می‌کند و لایه‌های بالاتر را تشکیل می‌دهد.

این طبقه‌بندی یا لایه لایه شدن دود فقط و فقط بر اساس میزان شناوری دود در حال تولید می‌باشد و اگر دود خنک شود آنگاه حالت لایه لایه‌ای از بین می‌رود (شکل 5-12)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

برای اینکه از گسترش جانبی دود جلوگیری کنیم می توانیم از « پرده‌های دود » استفاده کنیم. پرده‌های دود سدهایی هستند که از سقف به سمت پائین حرکت می‌کنند و یک          « مخزن دود » ایجاد می نمایند.

نصب این‌گونه از پرده‌ها می تواند بطور دائم باشد و یا می‌توان آنها را بنحوی ساخت که با بروز حریق عمل کرده و پائین بیاید. تشکیل مخزنهای دود بسیار مفید و مطلوب می‌باشند چرا که وسعت صدمات ناشی از گرما و گازهای دودی شکل را کاهش داده و باعث اطمینان از عملکرد تهویه‌ها با حداکثر توان می‌شوند (شکل 5-13)

 

 

 

 

 

 

 

اولین اصلی که یک طراح باید بداند، اندازه حریق (وسعت حریق)است. این امر ضروری بنظرمی‌رسد که فرضیات مربوط به اندازة حریق احتمالی را بشناسیم. سیستم‌های آب افشان (Sprinkler) معمولاً بنحوی طراحی می‌شوند که یک حریق را به مساحت 9 متر مربع        (با محیطی 12 متری) محدود نمایند.

تخمین زده شده است که در اماکن کسبی- تجاری این مسئله (استفاده از اسپرینکلر) موجب محدود نمودن یک حریق 5 متری می شود بنابراین در محاسبة تولید دود حریق در ساختمانهای کوچک مجهز به اسپرینکلر این چنین فرض می‌شود که این رقم نشان دهندة بزرگترین حریق احتمالی می‌باشد. در سایر ساختمانهای دارای سیستم اسپرینکلر استفاده از محدودة 5 متری حریق برای مقاصد طراحی مناسب بنظر می‌رسد اما همواره باید دقّت شود که ماهیت ویژه خطر منبع آتشزنه و بار سوختی مورد توجه قرار گیرد.

در ساختمانهای فاقد سیستم اسپرینکلر که در آنها مواد سوختنی بصورت انباشته و منظم انبار شده‌اند و بین مواد فضای لازم پیش‌بینی شده است،  اندازه حریق را معادل بزرگترین حجم مواد انبار شده در نظر می‌گیرند. در سایر اماکن فاقد سیستم اسپرینکلر تخمین اندازه حریق بسیار سخت بوده و تنها می توان براساس بار مواد سوختی و خصوصیات آنها چنین تخمینی را انجام داد.

پس از تعیین حداکثر اندازة حریق که نیاز است مورد توجه قرار گیرد، طراح باید حداقل ارتفاعی که دود اجازه دارد پائین بیاید را مشخص نماید. این ارتفاع معمولاً تا حداقل 5/2 متر از سطح کف می‌باشد، تا اینکه مسیرهای فرار به مخاطره نیافتند. هنگامیکه ارتفاع بنای لایة دود مشخص شد آنگاه اندازه مخزن دود را می‌توان از طریق هندسه طرح محاسبه نمود. این بخش باید آنقدر بزرگ باشد که بتواند دود را تا زمانیکه هنوز از ساختمان خارج نشده در خود ذخیره کند. مخزن دود نباید بیش از حد بزرگ باشد زیرا خطر خنک شدن دود و کاهش ارتفاع آن که منجر به تماس آن با هوای تمیز پائین می‌شود، وجود دارد. بنابراین عامل محدود کنندة اندازه مخزن معمولاً مساحت محوطه می‌باشد. در ساختمانهای پرخطر (برای مثال مرکز خرید) حداکثر اندازة مخزن نباید از 1000 مترمکعب تجاوز نماید و در ساختمانها کم خطر (برای مثال سالن‌های ورزشی) 2000 متر مکعب می‌تواند مناسب باشد. این ارقام و اعداد برای طراحان غیر تخصصی بوده و طراحی جزئیات سیستم تهویه دود بعهده متخصصان این امر می‌باشد.

رایج‌ترین شکل تهویه طبیعی، دهلیزهای تهویه می‌باشد که معمولاً بین چاه (کاج) پلکان و کریدور یا طبقه تصرف شده قرار می‌گیرند. فراهم آوردن یک تهویه که معمولاً بخشی از یک پنجره می‌باشد باعث می‌شود که دود نفوذی به دهلیز به سمت خارج هدایت شود و خطر نشتی دود به کاج پلکان کاهش می‌یابد.

در ساختمانهای با طاقهای بلند می توان از این روش استفاده نمود تا اینکه دود در ارتفاعی بالاتر از سر انسان محصور شود یا اینکه دود بتواند از ساختمان خارج شود. (شکل 5-14)

 

 

 

 

 

 

 

 

روش تهویه چند سویه یا همان خارج سازی دود از چند جهت سالهای سال به عنوان یک روش سنتی برای محافظت از راهروهای داخلی مورد دسترسی در آپارتمانها و بناها استفاده می‌شده است، اما کارآیی این روش کاملاً به شرایط جوی در خارج ساختمان بستگی دارد و اعتبار آن در حال بازنگری است (شکل 5-15)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پس از محاسبه مساحت کلی تهویه‌های مورد نیاز برای مقابله با دود تولید شده باید دانست که با استفاده از یک سری تهویه‌های کوچک بهتر می توان عمل تهویه را انجام داد تا با استفاده از یک یا دو تهویه بزرگ.

در ساختمانهای پر از دود به سطحی می‌رسیم که به آن لایه (سطح ) خنثی می‌گویند. (شکل 5-16)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

از آنجا که فشار هوا در زیر این لایه کمتر از فشار جوی است هوای ورودی به ساختمان از زیر این لایه داخل می‌شود. حال آنکه فشار بالای این لایه از فشار جوی بیشتر بوده و دود با فشار و از طریق تهویه‌ها به بیرون هدایت می‌شود. یکی از مطالب بسیار مهم در طراحی سیستم تهویه دود آنست که این لایه خنثی به اندازه کافی بالا باشد تا گسترش دود را در داخل ساختمان  محدود نماید.

رابطه موجود میان تهویه دود و فعال شدن اسپرینکلرها (آب افشانک) رابطه‌ای پیچیده است اما یک طراح نیاز دارد که از اصول بنیادین آن آگاهی داشته باشد. استفاده از اسپرینکلرها باید خطر گسترش حریق را به فراتر از یک حد معین کاهش دهد و این حدود معین بعنوان مبنای طراحی سیستم تخلیه دود مورد استفاده قرار می‌گیرد. با این وجود این امکان وجود دارد که آب افشانده شده از اسپرینکلرها باعث مخلوط شدن لایه دود با هوای تمیز پائین شود و سطح دود را پائین آورد. اسپرینکلرها ممکنست باعث خنک شدن دود نیز بشوند که این امر باعث کاهش میزان تخلیه دود از تهویه‌ها می‌شود. با این وجود خطرات ناشی از خنک شدن و مخلوط شدن دود را می‌توان با افزایش اندازه تهویه دود از بین برد و اطمینان حاصل کرد که سطح دود از حد معین خود پائین نمی‌آید. و حتی اگر دما به میزان اندکی کاهش یافت، تهویه به فعالیت خود جهت تخلیه دود همچنان ادامه می دهد. (شکل 5-17)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تمامی انواع روش‌های محدود سازی چه برای دود استفاده شود چه برای گرما. چه فعال باشد و چه غیر فعال همگی تنها باعث فراهم آمدن مهلت (برای فرار) می‌شوند. روش‌های مذکور این فرصت را به ساکنین می‌دهند که فرار کنند و یا مهلت بیشتری را جهت اطفاء حریق در اختیار آتش‌نشانان می‌گذارند. اطفاء حریق آخرین تاکتیک موجود است که در اختیار طراح می‌باشد که کارآموزان، آموزش‌های لازم در این زمینه را بطور جداگانه فرا خواهند گرفت.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل ششم:

انتقال حریق در بین ساختمانها     ( حریقهای برخوردی )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فصل ششم: انتقال حریق دربین ساختمانها (حریق های برخوردی )                 

مقدمه: پس از احتراق، گسترش حریق در ساختمان بنحوی است که حرارت شروع به حرکت از ساختمان می کند وممکن است شدت این حرارت به حدی باشد که خطر ساختمانهای مجاور را (بویژه اگر حریق بتواند کاملاً توسعه پیدا کند)، تهدید می نماید.

خطر انتقال حریق از یک ساختمان به ساختمان دیگر سالها پیش ازاین شناخته شده بود اما فقط در سالهای اخیر به راه حل هایی برای این مورد رسیده اند. در این بخش به روشهای مهار این خطر و همچنین تکنیک های سازه ای موجود برای حفاظت ساختمانی که ممکن است در معرض حریق باشد، پرداخته شده است.

6-1- ساختمان انتقال دهنده:

هر ساختمانی ممکن است در زمانی یک انتقال دهنده حرارت و در زمان دیگر دریافت کننده آن باشد، اما این تفاوت مشکلات این بحث را ساده نموده زیرا اکثراً بعید به نظر می رسد که یک ساختمان قادر باشد هر دو عملکرد را در یک زمان داشته باشد.

هدایت، جابجایی و تشعشع سه مکانیزم انتقال حرارت، هر سه روش های فنی بالقوه برای کمک به انتقال حرارت هستند. اما ازانتقال حرارت به وسیله هدایت می توان دراین مبحث چشم پوشی نمود زیرا به کمک عایق کردن مواد می توان این مورد را برطرف نمود. به همین لحاظ انتقال حرارت به طریق تشعشع و جابجایی اهمیت بیشتری دارند. تمامی ساختار یک ساختمان محصور ( قسمت های خارجی اطراف) باید از لحاظ ضعف در مقابل حریق آزمایش شوند. درساختمانهای قدیمی این ضعف معمولاً در ساختارهای غیر مقاوم در برابر حریق و معمولاً بازها مانند درها و پنجره ها وجود دارد. بهر حال خطر ناشی از جنس صفحات پوششی        می تواند با اضافه کردن آجر کاری ، صفحات عایق آزبستی یا سایر موارد غیر قابل اشتعال در سطح داخلی دیوارهای پوششی که به عنوان یک عایق حریق عمل می کنند، کاهش یابد.

6-1-1-انتقال حرارت به طریق جابجایی:                                                       

جریان جابجایی با گازهای برخاسته از ساختمان در حال سوختن شکل می گیرد در شرایط  آب وهوایی خاص این جریان ممکنست به قدری شدت یابد که ذرات مواد جامد درحال سوختن را بلند کرده و به محل دیگر انتقال دهد (پرواز ذرات داغ). این ذرات داغ ممکن است مسافت قابل توجهی را طی نمایند(400 متر یا بیشتر) و اگر سطوح ساختمان دریافت کننده دارای خصوصیات درجه پائین حریق نسبت به آتش گیری ، نفوذ شعله و گسترش شعله باشد، می تواند حریق دیگری را پدید آورد. پرواز ذرات داغ معلوم نیست به کدام جهت باشد اما مشکل این است که تجسم کنیم کدام موقعیت بیشتر در معرض خطر قرار دارد و افراد را برای اطفاء حریق دوم آماده نمائیم. تاثیر شرایط باد بیرونی برروی حریق یک ساختمان بسیار پیچیده است. تجربیات نشان داده اند که شدت سوختن ممکن است افزایش پیدا کند و در بعضی مواقع حتی ممکن است حریق دریک بخش که دارای یک باز می باشد از بخش دیگرکه هیچ گونه بازی ندارد داغ تر و شدید تر شود. بعلاوه هر بادی شعله را به طریقی منحرف       می کند که شعله می تواند به پشت دیوار خارجی در حال سوختن برود و خطر گسترش حریق را در بخش مجاور افزایش دهد.

6-1-2-انتقال حرارت به طریق تشعشع:

مقدارتشعشع حرارت ازسطوح ساختمان بستگی به عوامل زیردارد:

ااف- درجه تقسیم بندی داخلی ساختمان

ب- بار حریق در هر قسمت

ج- سطح پنجره یا هر نوع بازی در دیوار خارجی هر قسمت

د- ارزش حرارتی سوخت موجود (مانند محتویات قابل سوختن)

ه- شرایط باد درزمان حریق

و- هر نوع تجهیزات اطفایی حریق نصب شده برای حفاظت بازها

هنگام پیش بینی تشعشع حرارتی باید در نظر داشت که هر دیوار تقسیم بندی حریق در ساختمان برای مدت زمانی معین از حریق، ایستایی خود را حفظ خواهد کرد بطوریکه حریق نتواند به قسمت مجاور گسترش پیدا کند.

تحقیقات نشان داده اند که شدت تشعشع ساطح شده از یک قسمت بستگی به بار سوخت و تهویه فضای موجود دارد. حریق در یک قسمت ساختمان داغ تر و طولانی تر می شود زیرا بار سوخت در هر واحد سطح از پنجره تا  حداکثر حدود kg/m² 150 افزایش می یابد. حداکثردرجه حرارت ثبت شده حدود 1100 درجه سانتیگراد بوده است. درجه حرارت پایین تر با بارسوختی کمتر حاصل می شود. با بارسوختی بیشتر از  kg/m²150 شدت سوختن به وسیله تهویه که تابع سطح پنجره است، کنترل می شود، بنحوی که هر نوع افزایش در بار حریق باعث افزایش زمان حریق می شود و نتیجتاً میزان مقاوم سازی حریق در ساختمان باید افزایش یابد ، اما باعث افزایش شدت تشعشع حرارتی ساطح شده از بازها نشود.

حداکثر شدت تشعشع حرارتی ساطح شده از بازها دریک دیوار خارجی به حداکثر زمان رسیدن یک حریق به گسترش کامل آن بستگی دارد. بهنگام آنالیز جزئیات تشعشع محاسبه میزان حداکثر تشعشع به 40و 20 کالری برسانتیمتر مربع در ثانیه می رسد.

6-1-3- دیوارها:

بهنگام پیش بینی حریق درساختمانها بسیار خوب است به نقشی که یک دیوار باید ایفا کند توجه شود.

سه عملکرد اصلی دیوار خارجی درذیل آمده است:

الف- پیشگیری از گسترش حریق از یک طبقه به طبقه دیگر

ب- محدود کردن حریق در ساختمان تا آنکه کنترل شده یا خود به خود خاموش شود و حفاظت از آتش نشانها.

ج- پیشگیری از نفود حریق از ساختمان مجاور.

تجربیات در ساختمانهای کاملاً حریق زده نشان داده است که در صورت پیش بینی صفحات زیر پنجره (در موقعیت دست انداز پنجره) بمدت 5 دقیقه در احتراق سازه ها ومبلمان قابل احتراق تاخیر ایجاد می شود.

حتی اگر این صفحات مقاومت کمی در برابر حریق داشته باشند. جدا سازی مقرر ومعمول برای پیشگیری از احتراق توسط مواد قابل اشتعال مانند جدارها و بعضی تایلهای سقفی که در نزدیک پنجره اتاق بالای محل حر یق قرار دارند، دراین خصوص کاری انجام نمی دهد. همچنین فراهم نمودن پیش آمدگی افقی برای پیشگیری از گسترش حریق کفایت نمی کند. برای حفاظت کامل واقعی نیاز است پنجره ها از طبقه بلافاصله بالای آن و باز مربوطه حذف شود.

ممکن است چنین نتیجه گیری شود که دیوار خارجی ساختمان تاثیر کمی در کاهش گسترش حریق در یک ساختمان دارد واین باعث می شود که تصور نمود تحت شرایط خاصی می تواند دیوارهای خارجی مقاوم در برابر حریق نباشند. اما چنین ساختمانی ممکن است خطری بزرگ برای ساختمانهای مجاور محسوب شود به سبب اینکه خطرتشعشع باید حذف می شد. همانطوریکه قبلاً گفته شد سطح بازهای نمای یک ساختمان مانند یک تشعشع کننده عمل  می کند و مقدار حرارت تشعشعی که می تواند ساطح شود معین می نماید.                   (شکل های 6-1-1و6-1-2)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

6-1-4 - کف ها و بامها:                                                                            

در یک ساختمان عادی معمول نیست که ساختار بام دارای درجه ویژه ای از مقاومت در برابر حریق  باشد. اگر چه قابلیت احتراق ، گسترش شعله و ملزومات مقاومت در مقابل نفوذ حریق اغلب مواردی هستند که معمولاً جزء خصوصیات مورد نیاز در ساختمان دریافت کننده        می باشند.

جائیکه یک حریق دریک ساختمان کم ارتفاع موجب فروریختن بام می شود یک موقعیتی بوجود می آید که ساختمان بلند تر مجاور در معرض یک سطح بزرگ تشعشعی قرار می گیرد. اگر چه هیچ ساختمان دیگری در بالای بام قرار ندارد، هر بادی می تواند ستون گازهای داغ ، دود و شعله را به طرف ساختمان مجاور منحرف  نماید.

 

6-2- ساختمان دریافت کننده حریق:

سطوح خارجی ساختمان دریافت کننده تشعشع حرارتی باید از موادی باشد که دارای درجه احتراق بالا بوده و همچنین ظرفیت گرمایی بالا داشته باشد تا در صورتیکه در معرض حرارت قرار گرفت احتمال بسیار کمی برای انتقال گرما بصورت هدایت به لایه های داخلی وجود داشته باشد.

6-2-1- دیوارها:

اگر مقدار زیادی گرمای تشعشعی برروی سطحی که دارای موادی با هدایت گرمایی پائین    می باشد، (مانند آجر) بتابد احتمال کمی برای فرو ریختن به علت تخریب دیوار وجود دارد زیرا تفاوت زیادی در انبساط گرمایی وجود دارد، این نوع خطر معمولاً با رسیدن نیروهای        آتش نشانی و اسپری کردن آب کنترل می شود.

یک ساختمان با نمای شیشه ای تمام تشعشعات حرارتی را قبول می نماید و احتمال احتراق محتویات قابل اشتعال آن وجود دارد. دیوارهایی با سطح شیشه خور معمولی نتیجه ای بین این دو خواهد داشت.

اگر چه تاکید زیاد بر سرعت حضور نیروهای آتش نشانی بخشی از سیستم حفاظت در برابرحریق محسوب می شود، اما باید بخاطر داشت که بلحاظ جغرافیای محلی حضور نیروها ممکن است تا 20 دقیقه افزایش یابد.

6-2-2- بامها:

آزمایش بامها در مرحله نخست توجه و اهمیت خواهند بود چناچه احتمال شروع آتش سوزی دوم وجود داشته باشد ودر صورتیکه در معرض سوختن ساختمان مجاور باشد.

6-2-3- رسایی آتش:

قابلیت پوشش یک بام در مقابل رسایی آتش به دو مورد زیر بستگی دارد :

الف- نوع زیر سازی

ب- ذات پوشش

6-2-3-1- ذات پوشش:

پوشش های بام ممکن است به دو نوع قابل اشتعال و غیر قابل اشتعال تقسیم بندی شوند. در حالیکه ساختار هر بام باید طوری فراهم شود که مانند یک سیستم ترکیبی از این عامل ها باشد نقش اتصالات و محکم کننده ها برای بامهای صفحه فلزی و ذوب شدن سریع سرب در دمای پائین باید از حیث رسایی شعله برسطح زیرین در نظر گرفته شود.

در زمان بکار گیری پوشش بامهای قابل اشتعال موردی که باید در نظر داشت نوع زیر سازی می باشد که تاثیرزیادی در عملکرد آن دارد. بعلاوه ، خصوصیات گسترش شعله برروی سطح و رسایی آتش آن باید جداگانه در نظر گرفته شوند. برای مثال پوشش قابل اشتعال روی بتن ممکن است کاملاً بسوزد در حالیکه رسایی آتش رخ  نمی دهد. حفاظت ارائه شده توسط کل بام باید مد نظر قرار گیرد. اگر یک بام دارای تعدادی نورگیر پشت بامی با مقاوت کم باشد ممکن است نقش یک پوشش با مشخصات خوب مقاوم در برابر آتش را خنثی کند واحتمال می رود که تمام سازه در برابر خطر رسایی بالای آتش قرار گیرد.

6-2-3-2- انواع زیر سازی:

لایه زیر پوشش بام تاثیر قابل ملاحظه ای در نقش پوشش دارا می باشد. یک زیر سازی غیر قابل احتراق مانند سیمان (بتن) ، بام را قادر خواهد نمود در مقابل رسایی شعله بدون نیاز به نقش پوشش، مقاوم باشد.

یک زیر  سازی قابل اشتعال باید با یک پوشش در هنگام اجرای آن توام باشد. رفتار این نوع بام نیز متاثر از خصوصیات ساختار سایر بخش های بام می باشد. دریک زیر سازی بام ترکیبی، مانند صفحات فولادی وعایق حرارتی ، موقعیت هر کدام از لایه های قابل اشتعال معطوف به عملکرد آتش برروی بام می باشد. 

6-3-روش های حفاظت از حریقهای برخوردی:

هدف اصلی از بکارگیری هر روشی جهت حفاظت ساختمان در مقابل انتقال حرارت به طریق تشعشع در جهت کاهش مقدار انرژی منتقل شده از محتویات یا بخش های قابل اشتعال در ساختمان دریافت کننده می باشد.

دوروش اصلی برای کاهش انرژی انتقالی وجود دارد:

الف- فراهم نمودن یک سد (دیوار) بدون سوراخ یا روزنه غیر قابل اشتعال بین آتش و مواد قابل اشتعال

ب- در نظر گرفتن فاصله کافی بین آتش و مواد قابل اشتعال مجاور بطوریکه مطمئن شویم شدت تشعشع دریافتی بوسیله آنها پائین تر از آن است که بتواند آنها را آتش بزند.

چهار نوع اصلی از سدهای تشعشعی وجود دارد:

1)     دیوار محصور بدون سوراخ

2)     دیوار بدون سوراخ یا روزنه

3)     دیواری با پنجره

4)     دیوار شیشه کاری شده   ( شکل 6-2 )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-  دیوار محصور بدون  سوراخ (شکلa 6-2)دیواری که دراین درجه بندی از مواد غیر قابل اشتعال با ظرفیت گرمایی بالا ساخته شده باشد بطوریکه پدیده تشعشع جذب شود.

2-  دیوار بدون سوراخ یا روزنه (شکل b 6-2) این نوع دیوار باید در فاصله کوتاه مشخص از (حریم) حد و مرز قرار گیرد (حدود1 متر)  اما وقتی در معرض حریق داخلی قرار می گیرد باید دارای مقاومت کافی در برابر حریق باشد و عایق سازی فقط برای 15 دقیقه بی توجهی از زمان مورد نیاز برای تمامیت و ایستایی سازه ضرورت دارد.

3-    دیواری با پنجره (شکلc 6-2) این نوع دیوار خارجی دراکثر ساختمانها وجود دارد.

فاصله ای که این دیوارها ممکن است از حریم ساخته شوند تابعی از تراکم بار سوختی متصرف و سطح (باز) موجود که برحسب درصدی از کل دیوار بیان می شود، خواهدبود. فاصله محاسبه شده براین اساس ممکن است با فراهم نمودن تجهیزات حفاظتی برای تمام بازها کاهش یابد، مانند آب افشانها ،اسپرینکلرها وبا استفاده از شیشه های مش دار در پنجره ها.

جای دیوارها درساختمان می تواند تعیین کننده خطرتشعشعی باشد. بنظرمی رسد درمحاسبه ممکنست تشعشع ساطع شده ازسطحی بزرگ از نمای حریم با ساختار ضدحریق (شکل6-3) کوچکتر ازکل طبقات باشد.

وقتی سطحی بزرگ از نمای ساختمان معین شده است، محاسبه درصد بازها وتصمیم گیری روی ابعاد مربع مستطیل محاط ضروری می باشد. این مستطیلی است که تمام بازها را محاط می نماید وداری ابعادی بیشتر از 3 متر می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

واژگان فارسی                                                                       واژگان انگلیسی

1-اقدامات فعال محدود کردن حریق                         1-Active fire containment

2-آدرس دار- آدرس پذیر                                                      2-Addressable

3- سد هوایی                                                                           3-Airlock

4- اطفاء اتوماتیک                                                     4-Auto-Suppression

5- برگشت شعله                                                                    5-Backdraft

6- دتکتور خطی                                                             6-Beam detector

7- اخگرهای سوزان                                                       7-Burning brands

8- ذغال سوزی                                                                       8-Charring

9- درهم ریختن، فروریختن                                                         9-Collapse

10-قابلیت سوختن، قابلیت احتراق                                    10-Ccombustibility

11- قسمت بندی                                                  11-Compartmentation

12- هدایت                                                                     12-Conduction

13- جابجایی                                                                    13-Convection

14- متعارف                                                                 14-Conventional

15- سیستم کشف واعلام حریق                  15-Detection and alarm systems

16- سری (هد ) کاشف                                                    16-Detector head

17- پراکندگی                                                                  17-Dissipation

18- لوله خشک اصلی                                                   18-Dry rising main

19- کانال ( داکت)                                                                        19-Duct

20- خروج                                                                              20-Egress

واژگان فارسی                                                                       واژگان انگلیسی

21- حفاظت پیرامونی (محیطی)                                21-Envelope protection

22- روشنایی اضطراری                                           22-Emergency Lighting

23- راه فرار، راه خروج                                                               23-Escape

24- روشنایی اضطراری فرار                                            24-Escape Lighting

25- ایمنی در برابر شکست                                                        25-Fail Safe

26- قرقره شلنگ آتش نشانی                                                                                 26-Fire Hosereel

27- بار سوخت                                                                    27-Fire Load

28- پیشگیری از حریق                                                  28-Fire Prevention

29- توسعه حریق                                                      29-Fire Propagation

30- حفاظت در برابر حریق                                              30-Fire Protection

31- مقاومت در برابر حریق                                            31-Fire Ressistance

32- مدار حریق، منطقه حریق                                                   32-Fire Zone

33- چراغ چشمک زن (فلاشر)                                           33-Flashing Light

34- شعله وری یکپارچه                                                          34-Flashover

35- وسایل باز نگهدارنده درها                                     35-Hold-Open devices

36- قابلیت احتراق، قابلیت آتشگیری                                         36-Ignitability

37- نقطه احتراق                                                           37-Ignition Point

38- منبع احتراق، منبع آتشزنی                                        38-Ignition Source

39- عایق سازی، عایق کاری                                                    39-Insulation

40- تمامیت                                                                         40-Integrity

واژگان فارسی                                                                       واژگان انگلیسی

41- خود نور                                                      41-Internal Illumination

42- پف کننده                                                                 42-Intumescent

43- دتکتور دودی یونیزه                           43-Ionization Chamber Detector

44- اعضای باربر   Elements                                                     44-Loadbearing                              

45- ظرفیت تحمل بار                                         45-Loadbearing Capacity

46- شستی اعلام حریق                                            46-Manual Call Point

47- میکرو پروسسور                                                    47-Microprpcessor

48- دمپرهای تهویه موتوری                  48-Motorized Ventilation Dampers

49- سطح خنثی                                                            49-Neutral Plane

50- متصرفین                                                                    50-Occupants

51- فاکتور بار متصرفین                                   51-Occupancy Load Factor

52- کاشف دودی اپتیکال                                             52-Optical Detector

53- کاشف داخل کانال                                          53-Optical Duct Sensor

54- افزایش اندازه ( حجم)                                                     54-Oversizing

55- اقدامات غیرفعال محدودکردن حریق             55-Passive Fire Containment

56- رنگ های بازتابنده ( شبرنگ )                        56-Photoluminescent Paint

57- کاشف های نقطه ای                                                 57-Point Detector

58- قوه تاریکی دود                           58-Potential for smoke obscuration

59- اعمال فشار مثبت                                                    59-Pressurization

60- پیروبان(ماده ای افزودنی جهت حفاظت پارچه دربرابرحریق(                60-Piroban

واژگان فارسی                                                                       واژگان انگلیسی

61- مسیرهای حقاظت شده                                          61-Protected Routes

62- شفت های حفاظت شده                                                                                  62-Protected Shafts

63- پالس                                                                                 63-Pulse

64- پیرو واتکس(ماده ای افزودنی جهت حفاظت پارچه دربرابرحریق)       64-Pyrovatex

65- پرتو، تشعشع حرارتی                                                        65-Radiation

66- پناهگاه ، محل امن                                                                66-Refuge

67- راه، مسیر                                                                           67-Route

68- تیرک های فدا شونده                                           68-Sacrificial Timber

69- دیوارهای تفکیک کننده                                           69-Seprating Walls

70- پرده های دود                                                      70-Smoke Curtains

71- بار دود                                                                    71-Smoke Load

72- مخزن دود                                                        72-Smoke Reservoir

73- کاشف نمونه بردار هوا                                           73-Smoke Sampling

74- آب افشانک، اسپری کننده آب                                             74-Sprinkler

75- تاثیر تراکم هوا                                                           75-Stack Effect

76- پلکان ها                                                                     76-Strairways

77- حفاظت سازه ای                                           77-Structural Protection

78- پیشروی شعله بر روی سطح                       78-Surface Spread Of Flame

79- ضعف تکنولوژی، نقص فنی                              79-Technological Failure

80- کاشف حرارتی اغتشاش گرمایی             80-Thermal Turbulance Detector

واژگان فارسی                                                                       واژگان انگلیسی

81- مسافت پیمایش                                                    81-Travel Distance

82- سیمان ورمیکولیت                                            82-Vermiculte Cement

83- باز پنجره                                                         83-Window Opening

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مراجع

1- نشریه 112 سازمان برنامه و بودجه

2- مقررات ملی ساختمان « مبحث سوم »

3- کتابچه آمار منتشره سازمان آتش‌نشان تهران در سال 1381

4- Life safety code , 101 NFPA

5- A complete guide to fire and building

6- Fire from first principle